Ilmi Veliu: Ilindeni dhe Krusheva janë të shqiptarëve

Historiani Ilmi Veliu kundërshton vlerësimet sipas të cilave shqiptarët që morën pjesë në Kryengritjen e Ilindenit dhe në Republikën e Krushevës duhet të konsiderohen tradhtarë, tregtarë armësh apo përfitues të luftës.

Sipas tij, dokumentet historike tregojnë se pjesëmarrja e shqiptarëve në këto ngjarje nuk ishte e rastësishme dhe as e motivuar vetëm nga interesa materiale. Shqiptarët, ashtu si popujt e tjerë të rajonit, synonin çlirimin nga sundimi osman, sigurimin e të drejtave politike dhe krijimin e një rendi më të barabartë.

Veliu përmend një dokument në gjuhën bullgare, të gjetur në Arkivin e Sofjes, i cili flet për bashkëpunimin ndërmjet organizatave revolucionare bullgare dhe atyre shqiptare. Në të përmendet edhe Hasan Prishtina dhe takimet e tij me përfaqësues të lëvizjes revolucionare, me synimin për krijimin e një fronti të përbashkët kundër Perandorisë Osmane dhe politikave serbe.

Sipas Veliut, nëse shqiptarët që bashkëpunuan me revolucionarët bullgarë shpallen tradhtarë, atëherë e njëjta logjikë do të duhej të zbatohej edhe ndaj figurave të njohura kombëtare, si Hasan Prishtina, Dervish Hima dhe Ibrahim Temo, të cilët gjithashtu zhvilluan kontakte dhe bashkëpunim me përfaqësues të lëvizjeve të tjera ballkanike.

Ai thekson se shqiptarët, për shkak të rrethanave historike, shpesh kanë qenë të detyruar të kërkojnë aleatë. Në periudha të ndryshme ata kanë bashkëpunuar me italianë, bullgarë, grekë, jugosllavë, gjermanë, amerikanë dhe fuqi të tjera, në varësi të interesave dhe sfidave të kohës.

Një tjetër argument lidhet me karakterin shumëkombësh të Republikës së Krushevës. Dokumentet e cituara nga Veliu e paraqesin atë si një përpjekje për krijimin e një administrate të përbashkët, në të cilën do të përfaqësoheshin maqedonasit, vllehët dhe shqiptarët.

Sipas këtyre burimeve, në Krushevë ishte formuar një këshill i përgjithshëm me përfaqësues të kombësive që jetonin në qytet. Prej tij ishte zgjedhur edhe Këshilli i Përkohshëm, përkatësisht qeveria e përkohshme e Republikës së Krushevës.

Veliu përmend disa figura që, sipas interpretimit të tij dhe burimeve që citon, ishin me prejardhje shqiptare ose identifikoheshin si shqiptarë. Ndër ta përmenden Konstantin Vangjeli, Gjorgji Çaçe, Nikolla Borjari dhe Todor Borjari.

Për Gjorgji Çaçen thuhet se e fliste mirë gjuhën shqipe dhe se, pas Revolucionit Xhonturk, kishte mbajtur një fjalim në gjuhën shqipe në Krushevë. Ndërsa për vëllezërit Borjari, Veliu mbështetet në burime që i paraqesin si shqiptarë dhe si pjesëmarrës në kryengritje.

Sipas dokumenteve të cituara, lëvizja revolucionare deklaronte se nuk do t’i jepte përparësi asnjë kombësie në dëm të tjetrës. Synimi ishte organizimi i përbashkët i popullsive të Maqedonisë kundër sundimit osman, ndërsa pas çlirimit secila kombësi do të kishte të drejtë të vendoste për të ardhmen e saj politike.

Veliu vlerëson se pikërisht këto premtime i shtynë shqiptarët të merrnin pjesë në kryengritje. Ata besonin se po luftonin për liri, barazi dhe të drejta të përbashkëta, jo për interesat e një populli tjetër.

Ai kundërshton edhe pretendimin se tregtarët shqiptarë të asaj kohe merreshin domosdoshmërisht me shitjen e armëve. Në dokumentet e përmendura flitet për tregtarë dhe qiraxhinj që transportonin mallra me qindra kuaj, por jo domosdoshmërisht për trafik armësh. Edhe sikur disa shqiptarë të ishin marrë me tregti, kjo, sipas tij, nuk mjafton që ata të shpallen tradhtarë apo përfitues të luftës.

Në përfundim, Ilmi Veliu thotë se shqiptarët që morën pjesë në Kryengritjen e Ilindenit dhe në Republikën e Krushevës duhet të trajtohen si luftëtarë të çlirimit dhe jo si tradhtarë.

Sipas tij, për dhjetë ditët e ekzistencës së Republikës së Krushevës, shqiptarët ishin pjesë e strukturave politike dhe administrative dhe, të paktën sipas parimeve të shpallura, gëzonin status të barabartë me komunitetet e tjera.

Për këtë arsye, Veliu përfundon se shqiptarët kanë të drejtë ta konsiderojnë Ilindenin dhe Republikën e Krushevës edhe si pjesë të historisë së tyre:
“Ilindeni dhe Krusheva nuk u përkasin vetëm maqedonasve apo vllehëve. Në to luftuan dhe kontribuuan edhe shqiptarët. Prandaj, Ilindeni dhe Krusheva janë edhe të shqiptarëve.”

/ms