Kush ishte mësuesi Bafijar Rrushaj (1925–2012) ?

-Veteran i arsimit shqip dhe mësues i brezave në Kërçovë
-Jeta, shkollimi, veprimtaria arsimore dhe qëndresa politike
Shkruan: Dr. Kujtim Kasami
Në historinë e arsimit shqip në trevën e Kërçovës ekzistojnë emra që nuk mund të kujtohen vetëm për funksionet që kanë ushtruar, por për rolin që kanë luajtur në formimin arsimor, kulturor dhe shoqëror të brezave. Njëri prej këtyre emrave është Baftijar Rrushaj, mësuesi, drejtuesi i shkollës dhe veterani i arsimit shqip nga Drogomishti i Vogël.

Jeta e tij përfshin një periudhë të gjatë dhe të ndërlikuar të historisë së shqiptarëve të Kërçovës: vitet e para të Mbretërisë së Jugosllavisë, shpërbërjen e Jugosllavisë së Parë, periudhën e Luftës së Dytë Botërore, konsolidimin e arsimit pas vitit 1945, periudhën e Jugosllavisë socialiste, burgosjen politike, rikthimin në arsim dhe më pas diferencimin politik të viteve ’80.

Baftijar Rrushaj nuk ishte vetëm mësues. Ai ishte pjesë e atij brezi shqiptarësh që, në rrethana të vështira historike, e shndërruan arsimin në një mision jetësor.
Sipas të dhënave të ruajtura në materialet biografike dhe dëshmive të tij, Baftijar Rrushaj lindi më 18 shkurt 1925, në Drogomisht të Vogël, i cili në disa dokumente të vjetra, përfshirë dokumentacionin osman në burimet e përdorura, del me emërtimin “Stragoshë”.

Vdekjen e tij e shënojnë burimet familjare në vitin 2012, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku kishte kaluar vitet e fundit të jetës pranë fëmijëve të tij.
1. Fëmijëria dhe shkollimi fillor
Baftijar Rrushaj u lind në një periudhë kur shqiptarët e trevës së Kërçovës përballeshin me kufizime të mëdha në fushën e arsimit në gjuhën amtare.
Shkollimin fillor e ndoqi në gjuhën serbe. Në materialet e ndryshme të mbledhura për jetën e tij paraqiten dy variante për kohën e përfundimit të këtij shkollimi: njëri e vendos atë në vitin 1934, ndërsa një dëshmi tjetër e lidh me vitin shkollor 1935/1936.

Në një prej dëshmive të ruajtura thuhet se mësuesja e tij ishte Sonja Stakiq, nga Stupari i Vojvodinës.
Fakti që një fëmijë shqiptar në Drogomisht e kryente arsimin fillor në gjuhën serbe është domethënës për kuptimin e rrethanave në të cilat u formua brezi i tij.
Shkolla nuk ishte thjesht një institucion arsimor. Për shqiptarët e kësaj treve ajo ishte edhe hapësira ku përplaseshin nevoja për arsimim, gjuha amtare dhe politikat shtetërore të kohës.
Pikërisht kjo përvojë e hershme do të ndikonte në rrugën e mëvonshme të Baftijar Rrushajt, i cili do ta lidhte tërë jetën e tij me arsimin.

2. Medreseja “Isa Beu” në Shkup
Në vitin 1939, Baftijar Rrushaj regjistrohet në Medresenë e Shkupit, e cila në dokumentet dhe dëshmitë e kohës përmendet me emërtimin “Gazi Isa Begova Reformisana Medresa”.
Shkollimi në këtë institucion përbënte një kthesë të rëndësishme në formimin e tij.
Pas përfundimit të shkollimit fillor në gjuhën serbe, ai tani hynte në një mjedis arsimor ku krahas disiplinave fetare merrte formim më të gjerë intelektual.
Sipas kronologjisë së dëshmisë së tij, klasën e parë e përfundoi në vitin 1940, ndërsa klasën e dytë e ndoqi gjatë vitit shkollor 1940–1941.
Ngjarjet e prillit të vitit 1941 ndërprenë këtë rrugëtim.
Me kapitullimin e Mbretërisë së Jugosllavisë dhe ndryshimin e plotë të rrethanave politike, viti shkollor mbeti i papërfunduar.

Nxënësit e Medresesë u përpoqën të organizonin përfundimin e detyrimeve shkollore dhe të siguronin mundësinë për dhënien e provimeve. Baftijar Rrushaj, sipas dëshmisë së tij, nuk ishte informuar në kohë për këtë mundësi dhe për pasojë nuk e mori dëftesën e klasës së dytë në Shkup.
Ky moment është i rëndësishëm sepse tregon se ndërprerjet politike dhe ndryshimet institucionale ndikuan drejtpërdrejt edhe në fatin individual të nxënësve shqiptarë.
3. Vazhdimi i shkollimit në Tiranë
Një hap i rëndësishëm në jetën e Baftijar Rrushajt ishte vazhdimi i shkollimit në Tiranë.
Pasi u informua se Medreseja funksiononte edhe në Tiranë, ai shkoi atje dhe u regjistrua në vitin 1942–1943.
Sipas dëshmisë së tij, në Tiranë ai e përfundoi vitin e dytë dhe vazhdoi edhe dy vite të tjera, duke e kompletuar kështu një cikël katërvjeçar të shkollimit medresian.
Ky shkollim kishte rëndësi të veçantë për formimin e tij të mëvonshëm.

Ai nuk u formua vetëm si një person me njohuri fetare, por fitoi edhe bazat e një formimi që më vonë do t’i shërbente në veprimtarinë pedagogjike.
Dëshira e familjes që ai ta vazhdonte shkollimin ishte një tjetër faktor i rëndësishëm në këtë rrugëtim.
Pas përfundimit të Medresesë në Tiranë, Baftijar Rrushaj u kthye në vendlindje.
Këtu fillon kapitulli më i rëndësishëm i jetës së tij: veprimtaria si mësues.
4. Fillimi i veprimtarisë arsimore
Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, trevat shqiptare të Kërçovës kishin nevojë të madhe për kuadro arsimore.
Në këto rrethana, Baftijar Rrushaj vendosi t’i kushtohej arsimit.
Në materialet biografike ekzistojnë dy variante për vitin e saktë të fillimit të punës: njëri e vendos atë në 1945/1946, ndërsa kronologjia tjetër e vendos në 1946/1947.
Në të dyja rastet, burimet pajtohen në thelb se ai filloi punën si mësues në gjysmën e dytë të viteve ’40.

Vend i punës së tij i parë lidhet me Borinën, Komuna e Brodit, ku kontribuoi në zhvillimin e arsimit shqip.
Më pas vazhdoi në Pllasnicë, ndërsa gjatë vitit 1947–1948 punoi në Llapkidoll, së bashku me mësuesin e njohur të asaj kohe, Muharem Lutfiu, me prejardhje nga Dibra.
Këto vite ishin pjesë e periudhës së konsolidimit të arsimit shqip në trevën e Kërçovës.
Mësuesi i asaj kohe kishte përgjegjësi shumë më të mëdha se zhvillimi i një ore mësimore. Ai duhej të ndihmonte në organizimin e shkollës, në sigurimin e vazhdimësisë së mësimit dhe në krijimin e besimit të prindërve dhe komunitetit ndaj institucionit të ri arsimor.
5. Shërbimi ushtarak dhe kthimi në arsim
Në vitin 1948–1949, Baftijar Rrushaj kreu shërbimin ushtarak.

Pas përfundimit të tij, në vitin 1949–1950, u kthye në arsim dhe u emërua mësues në Drogomisht të Madh.
Një vit më pas, në periudhën 1950–1952, vazhdoi punën në Sërbicë, në shkollën ku po zhvillohej arsimi i cikleve më të larta.
Kjo periudhë ishte e rëndësishme për zgjerimin e arsimit në trevat shqiptare të Kërçovës.
Në fillim shumë shkolla funksiononin si shkolla katërvjeçare, ndërsa gradualisht po krijoheshin kushtet për zhvillimin e klasave më të larta.
Baftijar Rrushaj ishte pjesë e këtij procesi të zgjerimit të arsimit.
6. Drejtori i shkollës së Zajazit

Një nga kapitujt më të rëndësishëm të karrierës së Baftijar Rrushajt lidhet me Zajazin.
Në vitin 1952, shkolla fillore e Zajazit u shndërrua në shkollë tetëvjeçare.
Në këtë proces, Baftijar Rrushaj mori detyrën e drejtorit të shkollës, duke qenë njëkohësisht edhe mësues.
Ai shërbeu në këtë funksion deri në vitin 1960.
Roli i tij si drejtues i kësaj shkolle ka rëndësi të veçantë për historinë e arsimit të Kërçovës.
Drejtimi i një shkolle tetëvjeçare në atë periudhë kërkonte përgjegjësi të mëdha. Duhej organizuar procesi mësimor, koordinuar puna e mësuesve, komunikuar me prindërit dhe siguruar funksionimi i përditshëm i institucionit.
Për këtë arsye, Baftijar Rrushaj duhet parë jo vetëm si mësues, por edhe si një prej drejtuesve të hershëm të arsimit shqiptar në Zajaz.
Shkolla e Zajazit do të bëhej më vonë një prej institucioneve të rëndësishme arsimore të shqiptarëve të Kërçovës dhe do të edukonte breza të tërë nxënësish.
7. Burgosja në vitin 1960

Në vitin 1960, jeta e Baftijar Rrushajt mori një kthesë të rëndë.
Ai u arrestua dhe u dënua me pesë vjet burgim, nga të cilat, sipas dëshmisë së tij dhe materialeve biografike, vuajti rreth katër vjet, duke u liruar në vitin 1964.
Në dokumentacionin e përdorur për këtë biografi, burgosja paraqitet si e lidhur me veprimtari politike dhe akuza për veprimtari kundër shtetit të atëhershëm.
Në të njëjtën çështje përmendet edhe Tefik Ramadani.
Megjithatë, fakti që Baftijar Rrushaj u arrestua, u dënua me burg dhe më pas u përball me pasoja në karrierën arsimore është pjesë e rëndësishme e biografisë së tij.
Burgosja e vitit 1960 e bën Rrushajn një prej figurave të rëndësishme për studimin e historisë së të burgosurve politikë shqiptarë të Kërçovës në periudhën e viteve ’60.
8. Rikthimi në arsim pas burgut
Pas lirimit nga burgu në vitin 1964, Baftijar Rrushaj nuk u tërhoq nga profesioni i tij.
Në vitin 1965, ai përsëri filloi të punojë në arsim.
Vendi i punës së tij, pasi doli nga burgu ishte fshati Kolibar, ku vazhdoi deri në vitin 1970.
Ky rikthim është një tregues i rëndësishëm i lidhjes së tij me profesionin e mësuesit.

Pavarësisht ndërprerjes së rëndë të vitit 1960 dhe viteve të burgut, ai u kthye përsëri në klasë.
Në vitin 1970, vazhdoi punën në Drogomisht, ku qëndroi për shumë vite.
Kështu, vendlindja u bë përsëri pjesë e drejtpërdrejtë e veprimtarisë së tij pedagogjike.
9. Diferencimi dhe largimi nga arsimi
Një tjetër periudhë e vështirë në jetën profesionale të Baftijar Rrushajt lidhet me vitet pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë.
Sipas dëshmive të ruajtura, në këtë periudhë filluan procese të diferencimit politik ndaj personave që konsideroheshin të papërshtatshëm ose politikisht të dyshimtë nga strukturat e pushtetit.

Në këtë kuadër u prek edhe Baftijar Rrushaj.
Sipas materialit të mbledhur nga Dr. Ilmi Veliu, pas vitit 1982 atij iu pamundësua vazhdimi normal i punës në arsim dhe nuk iu lejua më të mbante përgjegjësitë e mëparshme profesionale.
Diferencimi politik shënoi kështu fundin praktik të karrierës së tij aktive në arsim.
Megjithatë, kjo nuk e fshiu kontributin e bërë gjatë dekadave të mëparshme.
Përkundrazi, jeta e tij profesionale mbeti e lidhur me një periudhë të gjatë të zhvillimit të shkollës shqipe në Kërçovë.
10. Baftijar Rrushaj dhe historia e të burgosurve politikë shqiptarë
Në historinë e Kërçovës ekziston një traditë e hershme e përndjekjes politike të shqiptarëve që u angazhuan në organizime dhe veprimtari të konsideruara kundërshtuese nga pushteti.
Në materialet e përdorura për këtë studim, Baftijar Rrushaj përmendet si një prej figurave të rëndësishme të brezit të të burgosurve politikë të periudhës së viteve ’60.
Në këtë kuptim, figura e tij nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë i historisë politike shqiptare në Kërçovë.
Megjithatë, rëndësia e tij nuk qëndron vetëm te burgosja.
Ajo që e bën veçanërisht të rëndësishëm është fakti se pas burgut ai vazhdoi të punonte në arsim dhe, për një periudhë tjetër të gjatë, mbeti i lidhur me profesionin e mësuesit.
Kjo e bën biografinë e tij një ndërthurje të veçantë të arsimit, përkushtimit profesional dhe përvojës së përndjekjes politike.
11. Dëshmitari i historisë së arsimit shqip
Një prej burimeve më të rëndësishme për njohjen e jetës dhe veprimtarisë së Baftijar Rrushajt janë intervistat e realizuara nga studiuesi Dr. Ilmi Veliu.
Në materialet e përdorura për këtë studim përmendet një intervistë e realizuar në vitet ’90, në të cilën Rrushaj ka rrëfyer për shkollimin, punën e tij, shkollat ku kishte shërbyer dhe rrethanat politike të kohës.

Baftijar Rrushaj nuk ishte vetëm subjekt i historisë së arsimit; ai ishte edhe dëshmitar i drejtpërdrejtë i saj.
12. Dëshmia për Drogomishtin dhe kujtesën historike
Në intervistat e tij, Baftijar Rrushaj ka dhënë edhe të dhëna për historinë dhe kujtesën lokale të Drogomishtit.
13. Kujtesa për Jugosllavinë dhe fundi i jetës
Një prej dëshmive më domethënëse të lidhura me vitet e fundit të Baftijar Rrushajt është qëndrimi i tij ndaj përvojave që kishte kaluar gjatë periudhës jugosllave.

Sipas një interviste të përmendur në materialet e mbledhura, ai kishte shprehur kënaqësinë që kishte arritur të shihte shpërbërjen e Jugosllavisë, shtetit në periudhën e të cilit kishte përjetuar burgosjen dhe diferencimin.
Kjo dëshmi duhet kuptuar në kontekstin personal të një njeriu që kishte përjetuar burg, ndërprerje të karrierës dhe pasoja politike.
Në vitet e fundit të jetës, Baftijar Rrushaj u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku jetonte me familjen.
Atje ndërroi jetë në vitin 2012.
14. Trashëgimia arsimore
Trashëgimia e Baftijar Rrushajt nuk mund të matet vetëm me numrin e viteve të punës.
Ajo duhet kërkuar te brezat e nxënësve që u edukuan në shkollat ku ai shërbeu, te institucionet që ai ndihmoi të konsolidoheshin dhe te kujtesa e komunitetit.

Ai punoi në disa qendra arsimore të trevës së Kërçovës:
* Borinë;
* Pllasnicë;
* Llapkidoll;
* Drogomisht të Madh;
* Sërbicë;
* Zajaz;
* Kolibar;
* Drogomisht.
Kjo shtrirje gjeografike e veprimtarisë së tij tregon se kontributi i tij nuk ishte i kufizuar në një fshat të vetëm.
Ai ishte pjesë e një brezi mësuesish që udhëtonin nga një vend në tjetrin për të mbuluar nevojat e arsimit.
Në veçanti, periudha e tij si drejtor i shkollës së Zajazit përbën një nga pikat kulmore të karrierës.
15. Baftijar Rrushaj si figurë e arsimit shqiptar në Kërçovë
Kur të studiohet historia e arsimit shqiptar në Kërçovë gjatë shekullit XX, figura e Baftijar Rrushajt duhet vendosur në kontekstin e brezit të parë të mësuesve që punuan për konsolidimin e shkollës.
Ai i përket një brezi që kaloi nga një sistem ku fëmijët shqiptarë mësonin në gjuhë tjetër, te një periudhë ku shkolla shqipe filloi të zgjerohej dhe të krijonte institucione më të qëndrueshme.
Vetë jeta e tij e pasqyron këtë ndryshim.
Ai e filloi shkollimin në gjuhën serbe.
Më pas u arsimua në Medresenë e Shkupit dhe në Tiranë.
U kthye në vendlindje dhe u bë mësues.
Punoi në disa fshatra të Kërçovës.
U bë drejtues shkolle.
U burgos.
U kthye përsëri në arsim.

Dhe më pas u largua nga profesioni si pasojë e diferencimit politik.
Kjo kronologji e bën jetën e tij një pasqyrë të zhvillimeve të mëdha shoqërore dhe politike të shekullit XX.
16. Vlerësimi historik
Vlera historike e Baftijar Rrushajt duhet parë në tri dimensione kryesore.
Së pari, në dimensionin arsimor.
Ai ishte mësues për disa dekada dhe kontribuoi në formimin e brezave të nxënësve shqiptarë.
Së dyti, në dimensionin institucional.
Si drejtues i shkollës së Zajazit, ai mori pjesë në konsolidimin e arsimit tetëvjeçar në një prej qendrave më të rëndësishme shqiptare të Kërçovës.
Së treti, në dimensionin dokumentar dhe dëshmues.
Nëpërmjet intervistave të tij, ai la kujtime dhe dëshmi që mund të shërbejnë për studiuesit e historisë së arsimit dhe të jetës shoqërore të shqiptarëve të Kërçovës.
Këto tri dimensione e bëjnë figurën e tij të rëndësishme jo vetëm për historinë e një shkolle apo të një fshati, por për historinë më të gjerë të arsimit shqiptar në trevën e Kërçovës.
17. Përfundim
Baftijar Rrushaj ishte një nga ata mësues që e jetuan arsimin si profesion, mision dhe përgjegjësi shoqërore.
I lindur më 18 shkurt 1925 në Drogomisht të Vogël, ai u rrit në një periudhë kur arsimi në gjuhën shqipe ishte i kufizuar. Shkollimin fillor e kreu në gjuhën serbe, ndërsa më pas u drejtua drejt Medresesë “Isa Beu” në Shkup.
Ngjarjet e vitit 1941 ia ndërprenë përkohësisht shkollimin, por ai nuk hoqi dorë. Vazhdimin e gjeti në Tiranë, ku e kompletoi shkollimin medresian.
Pas kthimit në vendlindje, zgjodhi profesionin e mësuesit.
Nga Borina e Pllasnica te Llapkidolli, Drogomishti, Sërbica, Zajazi, Kolibar dhe përsëri Drogomishti, rruga e tij profesionale përshkon një pjesë të rëndësishme të historisë së arsimit shqiptar në Kërçovë.

Në Zajaz, si drejtor dhe mësues, ai mori pjesë në konsolidimin e shkollës tetëvjeçare.
Në vitin 1960 u burgos dhe vuajti rreth katër vjet burg.
Pas lirimit, në vend që të largohej nga arsimi, ai u kthye përsëri në klasë.
Më vonë, në periudhën pas demonstratave të vitit 1981, u përball me diferencimin politik dhe u largua nga arsimi.
Por as burgimi, as diferencimi dhe as largimi nga profesioni nuk mund ta fshinin atë që kishte ndërtuar gjatë dekadave të punës.
Trashëgimia e tij qëndron mbi të gjitha te nxënësit, shkollat dhe kujtesa e kohës.
Baftijar Rrushaj ishte pjesë e një brezi mësuesish që e ndërtuan arsimin shqiptar në kushte të vështira, shpesh pa privilegje dhe pa siguri, por me një bindje të fortë se dija ishte rruga e zhvillimit të shoqërisë.
Prandaj, kujtimi i tij nuk duhet të mbetet vetëm kujtim familjar.
Ai është pjesë e historisë së arsimit shqiptar në Kërçovë.
Dhe historia e arsimit nuk shkruhet vetëm nga emrat e institucioneve dhe dokumentet zyrtare; ajo shkruhet edhe nga mësuesit që çdo ditë hynin në klasë dhe u jepnin brezave dije, kulturë dhe shpresë.
Baftijar Rrushaj ishte njëri prej tyre.
Mësuesit ndërtojnë shkollat, ndërsa shkollat ndërtojnë brezat.
SHËNIM PËR BURIMET
-Burime të përmendura në material
* Intervistat e Dr. Ilmi Veliut me Baftijar Rrushajn;
* Materialet dhe dëshmitë biografike të mbledhura për Baftijar Rrushajn;
* Literatura mbi historinë e arsimit shqiptar në Kërçovë;
* Literatura mbi të burgosurit politikë shqiptarë;
* Dëshmitë gojore të Baftijar Rrushajt;
* Dokumentacioni shkollor dhe arkivor.
Shkruar nga Dr. Kujtim Fasami

/tvgurra