Dr. Riza Sadiku Historiani kërçovar me guxim të fortë intelektual

Riza Rrahim Sadiku (1949–2019) lindi në fshatin Tuhin të Kërçovës më 20 gusht 1949 dhe ndërroi jetë më 12 mars 2019.
Shkollën fillore e kreu në vendlindje, Normalen në Shkup, ndërsa Fakultetin Filozofik, në grupin e Historisë, si dhe studimet pasuniversitare i kreu në Prishtinë. Në vitin 1985 mbrojti temën e magjistraturës me titull “Luftërat ballkanike dhe çështja shqiptare në shtypin serb”.

Kjo temë është shumë domethënëse për profilin e tij shkencor, sepse dëshmon interesimin e hershëm të tij për marrëdhëniet shqiptaro-serbe dhe për mënyrën se si çështja shqiptare paraqitej në burimet dhe shtypin serb.
Në korrik të vitit 2003, Dr. Riza Sadiku doktoroi në Institutin Albanologjik të Prishtinës, me temën “Kontributi i Lidhjes Kosovare në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare 1949–1999”.
Veprimtaria profesionale
Gjatë viteve 1975–1977, Riza Sadiku punoi si profesor i historisë në shkollat e mesme në Prishtinë. Nga viti 1977 deri më 1981 punoi në Muzeun e Kosovës si bashkëpunëtor profesional.
Nga viti 1981 punoi në Muzeun e Revolucionit të Kosovës si bashkëpunëtor i lartë profesional, deri më 7 mars 1995, kur ky institucion u shua nga regjimi serb, me ç’rast mbeti jashtë procesit të punës.

Pas çlirimit të Kosovës, më 6 shtator 1999, u rikthye në vendin e punës në Muzeun e Kosovës.
Si bashkëpunëtor profesional i Muzeut të Kosovës, mori pjesë në organizimin e më shumë se 20 ekspozitave tematike nga fusha e historisë, si pjesë e grupeve të autorëve dhe si autor.
Ndër punimet e tij më të rëndësishme shkencore dhe publicistike veçohen:
– “Gjurmëve të këngës të Selman Litës”, në bashkëpunim me I. Kadriun, Fjala, Prishtinë, 1977;
– “Biografia dhe bibliografia e Dr. Hasan Kaleshit”, Münchener Zeitschrift für Balkankunde, vëll. I, f. 1–15, München, 1978;
– “In memoriam, Dr. Hasan Kaleshi”, JIÇ, nr. 1–2, Beograd, 1979;
– “Kush ishte Emrush Miftari”, Jehona, nr. 22, Prishtinë, 1994;

– “Hasan Kaleshi – jeta dhe vepra”, monografi, Shkup, 1996; ribotuar në Prishtinë po atë vit;
– “Me rastin e 55-vjetorit të Masakrës te Gështenjat e Kërçovës”, fejton, gazeta Dita, prill 2000, Prishtinë; i botuar më pas edhe në gazetën Flaka, maj 2000, Shkup;
– “Qëndrimi i shtypit serb ndaj pavarësisë së Shqipërisë 1912–1913”, fejton, gazeta Dita, maj–qershor 2000, Prishtinë.

Interesimi për mërgatën shqiptare
Dr. Riza Sadiku ishte njohur që herët, qysh në kohën kur ishte student, me veprimtarinë kombëtare të shqiptarëve në diasporë. Më vonë, edhe si profesor i diplomuar, gjatë punës së tij dhe qëndrimeve në vende të ndryshme të Evropës dhe në SHBA, ai pati mundësi të njihej nga afër me jetën dhe veprimtarinë e shumë shqiptarëve të mërgatës.
Ai njohu nga afër jetën dhe veprimtarinë e shumë shqiptarëve, të cilët, përveç punëve të ndryshme për sigurimin e jetesës, u përpoqën të kontribuonin në çështjen e pazgjidhur shqiptare, për sensibilizimin e saj dhe afirmimin e saj ndërkombëtar, shpeshherë duke bërë sakrifica të mëdha.
Kontaktet e tij me disa prej veprimtarëve më të dalluar vazhduan edhe më vonë në vendlindje. Ai u njoh më hollësisht me aktivitetin, sakrificat, vuajtjet dhe kontributin e tyre për afirmimin e çështjes kombëtare në vende të ndryshme të botës.
Ai takoi personalitete të ndryshme, të cilët një pjesë të rëndësishme të jetës së tyre në diasporë ia kushtuan çështjes kombëtare.

Në një rast, ai thekson:
“Për këta veprimtarë të dalluar jo vetëm se nuk është shkruar, por shumica prej nesh, në kohën e monizmit, as që kanë pasur guxim të përshëndeten me ta. Në këtë segment dallohet sidomos komuna e Kërçovës, nga e cila ka shumë atdhetarë të kombit, të cilët kanë zhvilluar aktivitet të dendur në diasporë, sidomos në SHBA, për të cilën arsye kanë qenë të ndjekur nga regjimi i kohës. Për shkaqe të këtilla, shumica prej tyre nuk kanë pasur mundësi të vizitojnë as familjen e ngushtë për 10 deri në 30 vjet.”
Po ashtu, Dr. Riza Sadiku nënvizon:

“Diaspora shqiptare, me veprimtarinë për afirmimin dhe avancimin e çështjes kombëtare, ka luajtur dhe luan edhe sot rol të rëndësishëm në vende të ndryshme të botës, për të cilin aktivitet shumë pak është shkruar dhe shkruhet sot.”
Lufta e Kosovës dhe përvoja personale
Viti 1999 ishte një nga periudhat më të rënda për kombin shqiptar në Kosovë. Eskalimi i dhunës, krimeve dhe politikës së spastrimit etnik të regjimit serb arriti kulmin, duke detyruar faktorin ndërkombëtar, të udhëhequr nga NATO-ja, të ndërhynte më 24 mars 1999.
Pas fillimit të intervenimit të NATO-s në Kosovë, regjimi i Beogradit intensifikoi edhe më tej dhunën, krimet, masakrat, dëbimet dhe deportimet e shqiptarëve.
Valët e kësaj stuhie nuk lanë pothuajse asnjë familje shqiptare pa u prekur në mënyra të ndryshme.
Edhe profesor Riza Sadiku, së bashku me familjen, më 25 mars 1999 u dëbua nga shtëpia e tij në Fushë-Kosovë, ndërsa pas dhjetë ditësh u dëbua edhe nga Prishtina.
Pas përfundimit të luftës, ai u kthye më 20 qershor, por shtëpinë nuk e gjeti. Ajo ishte bërë shkrumb e hi nga kriminelët serbë, ashtu si shumë shtëpi shqiptare anembanë Kosovës.

Ajo që i dhembi më së shumti në shtëpinë e djegur ishte biblioteka e tij. Nga ajo arriti të shpëtonte vetëm një çantë me dokumente, fotografi dhe dorëshkrime të një libri.
Këto ngjarje lanë pasoja të mëdha në gjendjen psikologjike dhe ekonomike të Dr. Riza Sadikut.
Studiues i historisë shqiptare
Dr. Riza Sadiku ishte një ndër studiuesit e shquar të historisë shqiptare, veçanërisht të nacionalizmit shqiptar. Ai nuk u ndal asnjëherë së shkruari dhe së hulumtuari historinë shqiptare.
Zyra ku punonte, ashtu si edhe shtëpia ku banonte, ishte e mbushur me dokumente, libra dhe materiale shkencore.
Riza Sadiku ishte historian që e trajtoi historinë shqiptare pa dallime fetare, krahinore apo rajonale.
Me përkushtim të madh, si studiues i zellshëm dhe atdhetar, punoi vazhdimisht për ndriçimin e historisë shqiptare.

Për rreth pesëmbëdhjetë vjet me radhë, ai botoi më shumë se njëzet punime shkencore në enciklopeditë historike të botuara dhe të publikuara çdo vit nga Shoqata e Intelektualëve Shqiptarë “Trojet e Arbrit”.
Në vitin 2018 mori pjesë në tri sesione shkencore të organizuara nga Shoqata “Trojet e Arbrit”, në Prizren, Lezhë dhe Gjakovë.
Ai ishte studiues që la gjurmë të rëndësishme në fondin e artë të historiografisë kombëtare shqiptare.
Formimi i tij akademik lidhej ngushtë me historinë, ndërsa interesimet e tij shkencore u përqendruan veçanërisht në historinë politike të shqiptarëve, Kosovën, mërgatën shqiptare dhe organizatat politike shqiptare në diasporë.
Veprimtaria në Muzeun e Kosovës
Dr. Riza Sadiku ishte i lidhur ngushtë me Muzeun e Kosovës dhe me projekte të rëndësishme dokumentuese e historike.
Një nga veprat e tij më të rëndësishme është “Lidhja Kosovare 1949–1999”, Prishtinë, 2006, një vepër voluminoze prej rreth 456 faqesh.

Vepra dokumenton historinë e Lidhjes Kosovare dhe veprimtarinë e saj në diasporë.
Një tezë doktorale e University College London e citon veprën si:
Riza Sadiku, Lidhja Kosovare 1949–1999, Prishtinë: Ministria e Kulturës, Rinisë, Sportit dhe Çështjeve Jorezidente/Muzeu i Kosovës, 2006.
Kjo dëshmon rëndësinë e punës së tij në dokumentimin e historisë së Lidhjes Kosovare dhe të veprimtarisë së saj në diasporë.
“Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën”
Një tjetër projekt i rëndësishëm lidhet me katalogun “Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën” (Albanian-American Diaspora for Kosova – Catalogue).
Dr. Riza Sadiku ishte autor i katalogut të kësaj ekspozite të Muzeut Kombëtar të Kosovës. Katalogu dokumenton veprimtarinë e diasporës shqiptaro-amerikane dhe kontributin e saj për Kosovën.
Në të trajtohen, ndër të tjera:
– Federata Panshqiptare “Vatra”;
– Lidhja Kosovare;
– Liga Shqiptaro-Amerikane;
– Këshilli Kombëtar Shqiptaro-Amerikan;
– personalitete shqiptaro-amerikane;
– veprimtaria politike dhe kombëtare e diasporës;
– mbështetja amerikane për çështjen e Kosovës.

Kjo tregon se Sadiku nuk ishte vetëm historian dhe studiues i dokumenteve arkivore, por edhe mbledhës i dëshmive historike, veçanërisht nga diaspora shqiptaro-amerikane.
Gjatë udhëtimeve të tij në SHBA, ai mblodhi materiale historike dhe dokumente të dhuruara nga komuniteti shqiptaro-amerikan, duke kontribuar në pasurimin e fondit dokumentues të institucioneve muzeore.
Veprat kryesore
1. “Hasan Kaleshi – Jeta dhe vepra”
Prishtinë, “Rilindja”/Renesanca, 1996.
Kjo është një nga veprat më të rëndësishme të Riza Sadikut për historinë intelektuale shqiptare dhe për jetën e veprën e Akademik Hasan Kaleshit.
2. “Lidhja Kosovare 1949–1999”
Prishtinë, 2006.
Vepër voluminoze prej rreth 456 faqesh, kushtuar historisë së kësaj organizate dhe veprimtarisë së saj në diasporë.
3. “Mërgata Shqiptaro-Amerikane për Kosovën”
Katalog dokumentues i ekspozitës së Muzeut Kombëtar të Kosovës, me autor Riza Rrahim Sadikun. Botimi është ribotuar edhe në vitin 2018.
4. “Hafëz Jusuf Azemi – Një jetë për kauzën shqiptare në mërgim (1944–2011)”
Prishtinë, Muzeu i Kosovës, 2012.

Kjo është një nga veprat më voluminoze të Riza Sadikut, me 784 faqe. Vepra trajton jetën e Hafëz Jusuf Azemit dhe veprimtarinë shqiptare në mërgim, përfshirë dimensionin politik dhe kombëtar të diasporës.
5. “Ajet Rushiti – aderues i ideve të Ballit Kombëtar dhe i Lidhjes Kosovare”
Botuar në vitin 2000.
Vepra sjell të dhëna për jetën, veprimtarinë atdhetare dhe angazhimin e Ajet Rushitit, personalitetit nga Kërçova, në kuadër të veprimtarive të Ballit Kombëtar dhe Lidhjes Kosovare.
Veprimtaria shkencore
Një aspekt i rëndësishëm i veprimtarisë së Dr. Riza Sadikut është se ai nuk u kufizua vetëm në botimin e monografive.
Ai mori pjesë në konferenca dhe tubime të ndryshme shkencore. Në një konferencë kushtuar Lidhjes Shqiptare të Prizrenit paraqiti kumtesën:
“Shënimi i përvjetorit të Lidhjes së Prizrenit në mërgatën shqiptare në SHBA”.
Kjo dëshmon se një nga drejtimet e veçanta të kërkimeve të tij ishte historia e mërgatës shqiptare dhe lidhja e saj me zhvillimet politike në Kosovë dhe në trojet shqiptare.
Vlerësimi i veprimtarisë së tij
Nga hulumtimet dhe veprat e tij mund të përfundojmë se Dr. Riza Rrahim Sadiku ishte historian, studiues, autor monografish dhe dokumentues i historisë politike e kombëtare shqiptare, me interes të veçantë për Kosovën, mërgatën shqiptare, Lidhjen Kosovare, diasporën shqiptaro-amerikane, organizatat politike shqiptare, personalitetet kombëtare dhe dokumentimin e kujtesës historike.

Një karakteristikë e veçantë e punës së tij ishte mbledhja e dokumenteve, dëshmive dhe materialeve nga diaspora, të cilat më pas i përdori në botimet dhe projektet e tij muzeore.
Një dëshmi e rëndësisë së veprës “Lidhja Kosovare 1949–1999” është edhe fakti se ajo u bë objekt i një recensioni nga historiani britanik James Pettifer, botuar në revistën akademike South Slav Journal, vëll. 28, nr. 3–4, në vitin 2007.

Kjo është një dëshmi domethënëse se puna e Riza Sadikut pati jehonë edhe përtej hapësirës shqiptare dhe se studimet e tij për Kosovën, mërgatën shqiptare dhe çështjen kombëtare shqiptare hynë edhe në vëmendjen e historiografisë akademike ndërkombëtare.
Dr. Riza Rrahim Sadiku mbetet një nga studiuesit kërçovarë që me punën, përkushtimin dhe guximin e tij intelektual kontribuoi në dokumentimin e historisë shqiptare dhe në ruajtjen e kujtesës kombëtare. Shkruan: Dr. Kujtim Kasami

/tvgurra