Dheut je, e dheu t’merr. Shkruan Dr. Qemal Murati

Në etnokulturën e lashtë origjinale të arbëreshëve të Italisë, (në ngulimet e diasporës historike shqiptare të formuara atje në shek. XV-XVI, pas depërtimit dhe pushtimit osman në trojet shqiptare), përdoret një shprehje e moçme arbëreshe “Dheut je, e dheu t’merr” (Garafë, Catanzaro), një ndërtim sintaksor me elipsë “i dheut je, e dheu të merr” me kuptimin proverbial: Njeriu vjen nga dheu dhe në dhe kthehet. Ajo shpreh përkohshmërinë e jetës njerëzore dhe fatin e përbashkët të të gjithë njerëzve: pas vdekjes, trupi kthehet në tokë.

Kjo shprehje e vjetër haset edhe në lokucionet idiomatike latine: Pulvis es et in pulverem reverteris – Pluhur je dhe në pluhur do të kthehesh. Shprehja lidhet edhe me traditën biblike: “Ti je pluhur dhe në pluhur do të kthehesh.” (Zanafilla 3:19). Përdorur me kuptim të figurshëm: Jeta është kalimtare; njeriu duhet të jetojë me urtësi, përulësi dhe me vetëdijen se fundi i tij është kthimi në dhe.

Shprehja ka kaluar më vonë edhe në traditën islame: Ne jemi të Allahut dhe tek Ai do të kthehemi. Kjo shprehje gjendet në Kuran, në suren El-Bekare, ajeti 156 (2:156). Ajo shpreh përkatësinë e njeriut ndaj Zotit, besimin në kthimin tek Ai dhe pranimin e vdekjes e të fatkeqësive në kuadrin e besimit islam. Kohët e fundit kjo shprehje ka marrë e po përdoret shpesh edhe në njoftimet mortore në rrjetet sociale, kur ikën dikush nga kjo botë: “Të Allahut jemi dhe tek Ai do të kthehemi.”

Fjalët janë si njerëzit: lindin, rriten, udhëtojnë, kalojnë kufijtë e krahinave dhe shteteve, përshtaten, ndryshojnë kombësinë dhe shtetësinë, reprodukohen, plaken dhe vdesin, dhe – ndryshe nga njerëzit, si perënditë – mund të ringjallen – thotë filologu kroat Stjepko Težak (Hrvatski naš svagdašnji, školske novine, Zagreb, 1990). Kështu ka ndodhur edhe me shprehjen e mësipërme – ka kaluar nga një gjuhë a mjedis kulturor e religjioz në tjetrin, është përshtatur e reprodukuar duke marrë forma e ngjyrime semantike të ndryshme, por ka ruajtur karakterin e saj thelbësor filozofik, proverbial dhe meditativ të origjinës.

/ms