Akademik Hasan Kaleshi dhe Akademik Feti Mehdiu. Dy shtylla të Orientalistikës shqiptare

1. Një traditë, dy personalitete Prof. Dr. Hasan Kaleshi dhe Prof. Dr. Feti Mehdiu i përkasin dy brezave të lidhur ngushtë të Orientalistikës shqiptare. Hasan Kaleshi (1922–1976) ishte një nga themeluesit e Degës së Orientalistikës në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Prishtinës, e cila u themelua në vitin akademik 1973/74. Feti Mehdiu ishte ndër pedagogët që morën pjesë në këtë proces dhe, sipas dëshmisë së tij, ai dhe Kaleshi ishin që nga fillimi pjesë e procesit arsimor të kësaj dege. Feti Mehdiu nuk ishte thjesht pasardhës akademik i Kaleshit; ai ishte bashkëpunëtor në fazën themeluese të Orientalistikës së Prishtinës.

2. Hasan Kaleshi – themelues dhe orientalist me përmasë ndërkombëtare Hasan Kaleshi lindi më 1922 në Kërçovë dhe ndërroi jetë më 19 korrik 1976 në Prishtinë. Ai u formua në traditën e studimeve orientale dhe ndërtoi një veprimtari të gjerë në histori, orientalistikë, turkologji dhe studimin e burimeve osmane. Karriera e tij ishte e lidhur edhe me Beogradin, ku punoi në Katedrën e Orientalistikës, ndërsa më vonë u angazhua në themelimin e Orientalistikës në Prishtinë. Burimet e përshkruajnë si studiues që botoi dhe prezantoi punën e tij në gjuhë të ndryshme dhe në konferenca ndërkombëtare. Kjo i dha atij një rol të veçantë: Kaleshi e nxori studimin e historisë dhe kulturës shqiptare përmes burimeve orientale në hapësirën e shkencës evropiane dhe ndërkombëtare.

3. Feti Mehdiu – vazhdimësi dhe zgjerim i traditës Feti Mehdiu, i lindur në Zajaz të Kërçovës më 20 janar 1944, i përket një brezi pas Kaleshit. Formimi i tij ishte veçanërisht i lidhur me gjuhën arabe, arabistikën, përkthimin dhe filologjinë orientale. Në këtë drejtim, ai e zgjeroi traditën e Orientalistikës së Prishtinës. Në një studim retrospektiv për 40-vjetorin e Orientalistikës, Mehdiu shkruan se studimet orientale në Fakultetin Filologjik të Prishtinës filluan në vitin 1973/74 dhe se ai dhe Hasan Kaleshi ishin që nga fillimi pjesë e procesit arsimor. Ai vlerëson gjithashtu se gjatë katër dekadave në këtë departament u formuan rreth 200 kuadro dhe u botuan rreth 50 vepra nga fushat e Orientalistikës.

4. Ndryshimi kryesor në profilin shkencor
Këtu qëndron një nga dallimet më interesante.
Hasan Kaleshi – Në qendër të veprimtarisë së tij ishin veçanërisht: historia; burimet osmane; dokumentet orientale; turkologjia; marrëdhëniet shqiptaro-osmane; historia e kulturës shqiptare; prezantimi i historisë shqiptare në qarqet shkencore ndërkombëtare.
Feti Mehdiu – Në qendër të veprimtarisë së tij u konsoliduan veçanërisht: arabistika; gjuha arabe; filologjia; përkthimi; Kur’ani; letërsia arabe; orientalizmat në gjuhën shqipe; burimet orientale për historinë shqiptare. Pra, mund ta themi në mënyrë sintetike: Kaleshi e zgjeroi horizontin historik të Orientalistikës shqiptare; Mehdiu e thelloi veçanërisht dimensionin arabistik, gjuhësor dhe përkthimor të saj.

5. Një lidhje shumë domethënëse: gjuha shqipe Të dy studiuesit u morën me ndikimet orientale në shqipe. Kjo nuk është rastësi. Në një studim të tij mbi orientalizmat, Mehdiu e përmend drejtpërdrejt Hasan Kaleshin ndër studiuesit që kanë kontribuar në këtë fushë. Ai citon edhe studimin e Kaleshit “Turski uticaji u tvorbi reči u albanskom jeziku”, botuar në Prishtinë më 1970. Në të njëjtin kontekst, Mehdiu paraqet edhe punimet e veta mbi hyrjen dhe përdorimin e orientalizmave në shqipe. Kjo është shumë domethënëse. Tregon se Mehdiu nuk e shihte punën e Kaleshit thjesht si një kapitull të kaluar, por si pjesë të traditës shkencore mbi të cilën ndërtohej puna e brezit të tij.

6. Marrëdhënia njerëzore dhe shkencore
Një dëshmi shumë interesante vjen nga vetë Feti Mehdiu. Në bibliografinë që ai ka përgatitur për Hasan Kaleshin, Mehdiu e vlerëson atë si një studiues që, brenda një periudhe relativisht të shkurtër, dha kontribut të rëndësishëm për shkencën dhe veçanërisht për historinë e kulturës shqiptare dhe orientale. Ai thekson se Kaleshi, që nga shkrimet e tij të para në vitin 1949 deri në vdekjen më 1976, i prezantonte arritjet shkencore shqiptare para opinionit shkencor evropian dhe botëror. Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme sepse vjen nga një studiues që e kishte njohur nga afër Kaleshin dhe që vetë u bë një nga figurat kryesore të Orientalistikës së Prishtinës.

7. Një fakt i jashtëzakonshëm: Kaleshi si subjekt i studimit të Mehdiut
Marrëdhënia shkencore nuk përfundoi me jetën e Kaleshit. Feti Mehdiu botoi edhe: “Prof. Dr. Hasan Kaleši, 7. III. 1922–19. VII. 1976” në Prilozi za orijentalnu filologiju, vëll. XXV, 1976. Kjo vepër përfshihet edhe në bibliografinë e Hasan Kaleshit të regjistruar nga TDV İslâm Ansiklopedisi. Pra, Mehdiu jo vetëm punoi me Kaleshin në fillimet e Orientalistikës së Prishtinës, por më vonë u bë edhe një nga dokumentuesit e jetës dhe veprës së tij. (Sidomos me pergatitjen e veprave te Kaleshit, VEPRA: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11, Prishtinne, 2022, me rastin e 100 vjetorit te lindjes se Kaleshit)

8. Nga Kaleshi te Mehdiu
Mund ta shohim këtë marrëdhënie si një vazhdimësi intelektuale:
Hasan Kaleshi – themelimi i institucionit;
Feti Mehdiu – konsolidimi dhe zgjerimi i institucionit.
Kjo nuk do të thotë se Mehdiu thjesht vazhdoi punën e Kaleshit. Përkundrazi, ai krijoi profilin e vet shkencor. Por pa themelimin institucional të Orientalistikës së Prishtinës, ku Kaleshi ishte figurë themelore, historia e mëvonshme e kësaj dege do të ishte e ndryshme.

9. Orientalistika si shërbim ndaj albanologjisë Këtu gjendet ndoshta ideja më e rëndësishme për ta kuptuar shkollën e Prishtinës. Në një shkrim mbi 40-vjetorin e Orientalistikës, Mehdiu e karakterizon këtë traditë si një “disiplinë shkencore në shërbim të albanologjisë”. Ky formulim është shumë i fuqishëm. Sepse qëllimi nuk ishte thjesht: të studiohej arabishtja, turqishtja, persishtja apo dokumentacioni oriental. Qëllimi ishte që këto njohuri të ndihmonin në: ndriçimin e historisë shqiptare; studimin e kulturës shqiptare; ruajtjen e trashëgimisë; kuptimin e kontakteve shqiptaro-orientale; studimin e gjuhës shqipe; zbulimin dhe botimin e burimeve historike.

10. Kaleshi – burimi; Mehdiu – përkthyesi dhe ndërmjetësi Një krahasim shumë i bukur mund të bëhet edhe në raport me burimin dhe gjuhën. Kaleshi ishte veçanërisht i fuqishëm në zbulimin, analizimin dhe interpretimin e burimeve orientale. Mehdiu u bë veçanërisht i rëndësishëm në sjelljen e gjuhës dhe letërsisë arabe në shqip. Kjo shihet në mënyrë madhështore te përkthimi i plotë i Kur’anit në shqip në vitin 1985. Kështu: Kaleshi ndihmoi shqiptarët ta lexojnë historinë e tyre përmes burimeve të Orientit; Mehdiu ndihmoi shqiptarët ta lexojnë në shqip një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë intelektuale arabe dhe islame.
Ky është një dallim i bukur, por duhet kuptuar si plotësim, jo si ndarje.

11. Të dy nga Kërçova
Ka edhe një dimension jashtëzakonisht interesant. Të dy personalitetet lidhen me Kërçovën. Hasan Kaleshi lindi në Kërçovë më 1922, ndërsa Feti Mehdiu në Zajaz të Kërçovës më 1944. Kjo e bën historinë edhe më të veçantë: Nga trevat e Kërçovës dolën dy personalitete që do të linin gjurmë të jashtëzakonshme në Orientalistikën shqiptare. Dhe kjo nuk është vetëm një lidhje gjeografike. Është edhe një lidhje e kujtesës kulturore dhe intelektuale.
Dhe që të dy, anëtarë të Akademisë Arabe të shkencave, Hasan Kaleshi, ne Kairo, 1965 dhe Feti Mehdiu, ne Damask, 2002, i bëjnë nderë jo vetëm Kërçovës, por historisë së kulturës shqiptare në përgjithësi.
Shkruan:
Dr. Kujtim Kasam

/ms