Vrasja e mijëra shqiptarëve nga Kërçova deri në Pejë: Masakra e Tivarit në burimet sekrete jugosllave

Ripushtimi i tokave shqiptare (nëntor 1944), nga brigadat komuniste jugosllave, përkatësisht serbo-maqedonase të ndihmuara edhe nga ato bullgare dhe shqiptare, u shoqërua me një gjakderdhje dhe krim të paparë ndaj popullsisë civile shqiptare. Të dhënat që ofrohen nga disa studiues eminentë shqiptarë, por edhe nga dokumentacioni arkivor, flasin se mes periudhës nëntor 1944 – shtator 1945, forcat komuniste jugosllave vranë, masakruan dhe pushkatuan rreth 36.000 shqiptarë, kryesisht popullatë civile. Nga ky numër, vetëm në territorin e sotëm të Kosovës, u vranë dhe u masakruan rreth 26.000 civilë shqiptarë.

Është me rëndësi të vihet në dukje se një politikë e tillë antishqiptare në trevat verilindore, u vu re menjëherë pasi njësitë komuniste jugosllave-maqedonase me ndihmën edhe të njësive komuniste shqiptare, më 2 shtator 1944 ripushtuan Dibrën e Madhe. Po atë ditë u vendos pushteti ushtarak jugosllav, i cili në emër të “grumbullimit të armëve”, si dhe në emër të “zbulimit të ballistëve”, arrestoi me dhjetëra veprimtarë të shquar shqiptarë nga ky qytet me rrethinë, një pjesë e të cilëve u pushkatuan pa asnjë proces gjyqësor. Në mesin e të burgosurve ishte edhe komandanti i Zonës Operative I të LNÇJ-së për Maqedoni, Hamdi Dema,i cili u akuzua gjoja se në radhët e LNÇJ-së, ishte kyçur me sugjerimin e shërbimit sekret gjerman. Ja se si e shpjegon burgosjen e më pas vrasjen e Hamdi Demës, shërbimi sekret ushtarak jugosllav OZN-a:

“Hamdi Dema: Si agjent e MK AbWKdO 310, është futur në LNÇ-në në territorin Kërçovë-Dibër, ku arriti deri te pozita komandant i Zonës operative I, i cili shkonte në linjën e copëtimit të lëvizjes. Është burgosur dhe likuiduar në vitin 1944 nga të besuarit e OZN-së gjatë përpjekjes së arratisjes nga burgu i Prilepit”.

Është me rëndësi të theksohet fakti se nga shtatori i vitit 1944, në Shtabin e Përgjithshëm të UNÇSH-së, qëndronin instruktorë dhe këshilltarë të shumtë civilë e ushtarakë jugosllavë, si: Velimir Stojniç, Vojo Todoroviç, Nijaz Dizdareviç etj. Enver Hoxha për t’iu dalë në ndihmë “popujve vëllezër” të Jugosllavisë, urdhëroi dërgimin e dy divizioneve shqiptare në Kosovë dhe në trevat lindore e veriore shqiptare. Rrjedhimisht, me propozim të Korparmatës I Shqiptare, në drejtimin Elbasan-Prizren, u dërgua Divizioni V, me dy brigadat e veta: V dhe XXIII, ndërsa Divizioni VI, me brigadat: VI, VII, VIII dhe XXII, rreth datës 18 tetor 1944 u nis në drejtimin Mat-Mirditë-Shkodër-Kuç, për t’u lidhur me njësitë e Korparmarës II Jugosllave. Të dy divizionet, me vendim të Shtabit të Përgjithshëm të LNÇSH-së, u futën nën komandën e njësive jugosllave, të cilat “kujdeseshin për organizimin, furnizimin e tyre dhe për dhënien e detyrave operative”. Lidhur me këtë, anëtari i Misionit Ushtarak i Shtabit Suprem të LNÇJ-së pranë Shtabit të Përgjithshëm të LNÇSH-së, Vojo Todoroviç, në raportin e tij të dytë, shkruante si më poshtë vijon:

“Më 17 shtator, Misioni nga Shtabi i Shqipërisë me propozim të shokut Tito, kërkoi të dërgohen dy divizione në Jugosllavi për shkak të krijimit dhe përforcimit të vëllazërim-bashkimit të popujve tanë dhe shuarjen e urrejtjes shoviniste dhe të marrëdhënieve që ekzistonin në Jugosllavinë e paraluftës midis popullit malazez e shqiptar. Përveç kësaj, qëllimi i shkuarjes së këtyre divizioneve duhej të ishte përforcimi organizativ e kalitja e së njëjtës, pastaj kryerjen e operacioneve të organizuara sipas reputacionit të njësive të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë. Njësitë ishin shumë dobët të pajisura dhe për shkak të kësaj Shtabi Suprem hezitonte me shkuarjen e tyre, por edhe për shkak se amerikanët si aleatë refuzuan të japin armatim dhe pajisje për këto dy divizione të cilat dërgoheshin për Jugosllavi. Shoku Tito me propozim të shefit të Misionit, shokut Stojniç u përgjigj se ata do të furnizohen dhe pajisen plotësisht në Jugosllavi pa marrë parasysh në atë se aleatët do ta ndërpresin ndihmën në armatim dhe në pajisje dhe se Jugosllavia këtë obligim e merr mbi supet e veta…”.

Ndërkohë, pasi njësitë partizane jugosllave dështuan për marrjen e Preshevës, Komandanti i SHK të LNÇM-së, Mihajllo Apostollski, arrin marrëveshje me udhëheqjen e PKB-së (Partinë Komuniste të Bullgarisë), që brigadat partizane bullgare të vendoseshin në Maqedoni. Sipas marrëveshjes, këto brigada duhej të vepronin nga Kriva Pallanka në drejtim të Kumanovës. Veç kësaj, Apostollski, me pëlqimin e udhëheqjes komuniste bullgare, në Sofje, bëri mobilizimin e ushtarëve të ish armatës bullgare me prejardhje nga territori i Maqedonisë. Për këtë, SHK i LNÇM-së, më 27 shtator 1944, njoftonte Shtabin e zonës IV Operative se: “Gjeneral Apostollski në Sofje ka bërë pranimin e të gjithë maqedonasve të cilët kanë qenë në ushtrinë bullgare, i ka armatosur me armatim sovjetik dhe ka bërë organizimin e shumë njësive”.

Me vendosjen e njësive partizane shqiptare, njësitë ushtarake komuniste jugosllave dhe ato bullgare, ndërmorën një aksion të tmerrshëm kundër popullsisë shqiptare si në Kosovë, po ashtu edhe në mbarë trevat verilindore e veriore shqiptare. Gjatë këtij vërshimi të egër, njësitë komuniste jugosllave, vranë e masakruan mijëra shqiptarë të pafajshëm, si në Kërçovë, Gostivar, Tetovë, Shkup, Kumanovë, Kaçanik, Ferizaj, Gjilan, Prishtinë, Bujanoc, Drenicë, Pejë e në shumë rrethe e vendbanime tjera shqiptare. Përveç kësaj, kryen arrestimin e tërë popullatës mashkullore nga mosha 16-60 vjeçare, duke i vendosur nëpër kampet e përqendrimit, nëpër kazermat ushtarake e në lokalitete tjera, dogjën vendbanime të tëra shqiptare etj. Veprimet e tilla kryheshin me urdhër të lartë të udhëheqjes së lartë politike e ushtarake jugosllave. Këtë më së miri e dëshmon urdhëresa e lëshuar më 18 nëntor 1944 nga ana e Shtabit të Korparmatës së XV të LNÇJ-së, e cila urdhëronte brigadat partizane të Divizionit 48, ku merrte pjesë edhe brigada e IV Shqiptare, që “me datë 19.11 1944 të kryejnë bllokadë në qytetin e Gosativarit”, të grumbuillojnë tërë popullatën mashkullore e aftë të mbajë armatim dhe t’i vendosin nëpër llogore në ndonjë ndërtesë ku, siç thuhej “do ta gjeni ju që është e përshtatshme për atë çështje” dhe në të njëjtën kohë të bëjnë grumbullimin e tërë armatimit, municionit dhe arsenali tjetër ushtarak. Është me interes të shpaloset pjesa e dytë e urdhëresës, në të cilën thuhej se aksionin duhej ta kryenin tre brigadat maqedonase, ndërsa brigada shqiptare të vendoset në kazermën e qytetit për të pushuar. Ja se çfarë thuhej në të: “Nga hekurudha Gostivar-Kërçovë deri në rrugën Gostivar-Dibër bllokimin do ta bëjë Brigada e XV; nga rruga Gostivar-Dibër deri te rruga Gostivar-Tetovë Brigada e VI; nga rruga Gostivar-Tetovë deri te hekurudha Gostivar-Kërçovë Brigada e I; regjionin deri te disatanca e brigadës së parë bllokimin do ta bëjë Brigada e XV; Brigada e IV do të vendoset në kazermën e qytetit të Gostivarit për pushim dhe përmes rojes do ta sigurojë veten”. Po kështu u veprua edhe në rrethin e Tetovës. Me urdhër të Shtabit të Korparmatës së I, njësitë e kësaj korparmate, mblodhën të gjithë meshkujt shqiptarë duke i vendosur në monopolin e Tetovës, nëpër shkollat e fshatrave Zhelinë, Grupçin etj. Numri i të burgosurve nuk mund të dihet saktësisht, mirëpo supozohet se arrinte nga 6000-10000 vetë. Nga kampet sikurse edhe nga burgjet, me lista të veçanta pushkatoheshin për çdo natë me dhjetra shqiptarë, me pretekst se gjoja kanë marrë pjesë në grupet e Xhemë Gostivarit e të Mefail Zajazit. Përveç kësaj, në mesin e të arrestuarve filloi të përhapen në masë epidemitë e ndryshme si dezinteria, tifua etj., kjo sidomos në kampet e Kërçovës. Si rrjedhojë e kësaj, krahas pushkatimeve që bëheshin çdo natë, vdisnin me dhjetra shqiptarë edhe nga këto sëmundje. Brigada e III të LNÇJ-së për Maqedoni, në ditarin operativ të saj, ndër të tjerave theksonte se në fshatrat shqiptare të Dervenit të Epërm në Tetovë “u grumbulluan të gjithë meshkujt të aftë për mbajtje armë, u sollën në fshatin Grupçin, ku u burgosën nëpër kampe të përqendrimit dhe u ndanë në katër grupe”.

Ndërkohë, Shtabi i Divizionit të Kumanovës, më 24 nëntor i shkruante Shtabit Kryesor të LNÇJ-së për Maqedoni, për “rrezikun” nga “ krijimi i brigadave shqiptare”, nga shkaku se ato, po “krijoheshin”, siç thuhet në të: “me direktivën e të deleguarit të Shtabit për Kosovë dhe Metohi, pa shkuar fare në çarmatosjen e përgjithshme të shqiptarëve…”. Dy ditë pas kësaj, Shtabi i Korparmatës së XVI të LNÇJ-së për Maqedoni, urdhëronte Shtabin e Divizionit të Kumanovës, që me brigadat e veta me 28 nëntor të kryej një aksion të përgjithshëm mbi fshatrat shqiptare të Kaçanikut, Ferizajt, Vitisë, Gjilanit, Kumanovës dhe të Preshevës: “Gjatë marshimit ose luftimeve në qoftë se haset në ndonjë rezistencë armiqësore, të gjithë ata shqiptarë të cilët janë të armatosur, si edhe ata të cilët e kanë fshehur armatimin dhe gjatë kontrollimit zbulohen aty për aty të ekzekutohen. Të gjitha vendbanimet ku do të depërtoni detaisht të kontrollohen dhe të gjithë meshkujt nga mosha prej 16 deri 50 vjeç t’i merrni nëpër llogore dhe t’i koncentroni në territoret e brigadave të juaja”.

Veprime të ngjashme ndonëse jo në ato përmasa siç vepronin ato jugosllave, pati edhe nga njësitë e dy divizioneve shqiptare. Veçmas këtu duhet përmendur sjelljen e Brigadës së V Sulmuese, e cila komandohej nga gjakpirësi Shefqet Peçi. Ai posa u fut në Kosovë, përmes një trakti, kërkonte që shqiptarët e Kosovës të mos rreshtohen përkrah Xhafer Devës dhe krerëve tjerë nacionalistë shqiptarë që e drejtonin Lidhjen e Dytë të Prizrenit, por “përkrah Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Jugosllavisë së Re”. Në të veç tjerash ai shkruante: “…U bënë pra armiq të gjithë ushtrive më të forta të botës, pse ju i besoni gënjeshtrës së Xhafer Devës…, sipas së cilës Brigadat Shqiptare dhe Ushtria e Mareshalit Tito që luftojnë në rrethet e Kosovës paskan adhur me u hak-marrë me popullin Kosovarë…Kjo është gënjeshtër që kërkon t’u lidh juve si mishin me kockën me gjermanë dhe tradhtarë, se Xhafer Deva don t’u mbajë të gatshëm për të mbrojtur sod që bajonetat gjermane po rrallohen, nga grushti i Ushtrive Çlirimtare. Ju sod duhet ta kuptoni qëllimin përparimtarë që ka lufta që bëjnë djemt e Jugosllavisë së Re ndën udhëheqjen e ndritur të Mareshalit Tito…Prandaj shkëputi nga radhët e tradhtisë, pritni siç u ka hije Ushtrin e Titos dhe të Enverit që vjen t’u shlirojë, forconi pushtetin tuej popullorë dhe shtoni aradhat e Ushtris së Kosmetit ku gjenden bijtë më të ndershëm të Kosovës, dhe turri me tërbim mbi Gjermanët dhe tradhtarët për shlirimin e shpejtë të vatrave tueja dhe për larjen e njollave të deri tashme”. Mirëpo, rrjedhat që do të pasojnë menjëherë pas vendosjes së divizioneve shqiptare në Kosovë dhe në trevat tjera shqiptare, vetëm se e pohuan atë që e paraljmëronte Xhafer Deva dhe krerët tjerë të Lidhjes së Dytë të Prizrenit.

Më 25 tetor 1944, njësitë bullgare u vendosën në vendbanimet: Tabanoc, Sopot, Staro Nagoriçane dhe Novo Nagoriçane. Një ditë më pas ata u futën në fshatin Moravicë, ndërsa më 27 edhe në Bukuricë dhe Zhunicë, duke e vazhduar marshin e tyre në drejtim të fshatrave shqiptare që shtrihen mbi hekurudhë, të cilat kontrolloheshin nga forcat vullnetare shqiptare. Në afërsi të Zhunicës, ata u ndeshën me vullnetarët shqiptarë, dhe pas një lufte dy orëshe, bullgarët u detyruan të tërhiqen duke u vendosur brenda fshatit Zhunicë, ku atyre ju bashkuan edhe serbët vendas. Në anën tjetër, forcave shqiptare, ju erdhën në ndihmë qindra vullnetarë shqiptarë nga Presheva, të cilët e rrethuan fshatin nga dy anët, me çka ushtria bullgare u detyrua ta lëshojë fshatin, për t’u vendosur në Sopot. Posa u vendosën në Sopot, bullgarët në shenjë hakmarrjeje, grumbulluan banorët e fshatit, edhe atë gratë dhe fëmijët i vendosën në shkollë ndërsa burrat në numër 71 në xhami dhe pasi i torturojnë, 68 i pushkatojnë, një i ri i larë në gjak arrin t’u ikë, ndërsa dy pleq i falin.

Ndërkohë, në fshatin Bllacë të Shkupit ndodhi një kasaphane e vërtetë. Kjo ngjarje e trishtueshme ndodhi mes datës 18-19 nëntor 1944, kur njësitë partizane të Brigadës XVI, arrestuan 250 fshatarë të Bllacës së Epërme dhe 40 të Bllacës së Poshtme, të cilët më pas u ekzekutun në mënyrën më mizore të mundshme. Në këtë krim të paparë ndonjëherë u shqua bashkëshortja e komunistit Qemal Sejfulla dhe e bija e Hasan Shukriut, Qefser, e cila, siç shkruan Bajram Gola në fejtonin e tij kushtuar Masakrës së Tivarit, të botuar në gazetën “Flaka” gjatë muajve shkurt-mars 1997: “me revole në dorë shkon nga njëra kufomë në tjetrën dhe ata fatzi që i numëronin minutat e fundit i vriste pa mëshirë”. Një masakër e ngjashme si ajo e Sopotit dhe Bllacës, u krye në fshatin Izvor nga ana e Brigadës XVII. Ngjarja tragjike ndodhi më 29 nëntor, kur pas një marrëveshjeje paraprake midis parisë së fshatit dhe shtabit të kësaj brigade, një batalion u fut në fshat. Me pretekst se fshatarët e Izvorit paskan përgatitur një atentat ndaj shtabit të këtij batalioni, u arrestuan të gjithë meshkujt e këtij fshati në numër 44 dhe që të gjithë përnjëherë u ekzekutuan, njëkohësisht iu dha zjarri fshatit.

Krimet dhe masakrat e shumta të njësive komuniste jugosllave, përkatësisht atyre serbe, bullgare e maqedonase ndodhën edhe në zonën e Gjilanit. Këto njësi, në mënyrë të veçantë, njësitë e Brigadadës XVII, kryen një terror dhe gjenocid të paparë në fshatrat e rrethit të Gjilanit, Preshevës dhe Bujanocit, ku vetëm në qytetin e Gjilanit, masakruan mbi 200 shqiptarë, në mesin e tyre pati gra, fëmijë e pleq. Përveç kësaj, njësitë e kësaj brigade, vranë dhe masakruan disa qindra shqiptarë tjerë të fshatrave: Tërnovcë, Miratoc, Tërnovë, Nesellcë, Qallarë etj. Ngjashëm sikurse në Maqedoni, edhe në Kosovë u hapën kampe të shumta të përqendrimit në të cilat u vendosën dhjetra mijëra shqiptarë të moshës 16 – 60 vjeçare. Partizanët jugosllavë, në mbrëmje i merrnin nga 10-15 të burgosur dhe i vritnin në mënyrë më mizore të mundshme, duke i rrahur, vrarë, therë apo varur, ndërsa jo rallë herë edhe duke u ra me tokmak në kokë, apo duke i shpuar me gjilpërë, duke ua prerë pjesë të trupit derisa ata ende ishin gjallë. Këtyre akteve të shëmtuara duhet shtuar se, partizanët jugosllavë talleshin se gjoja kanë ardhur të blejnë mish, me fjalët “mate edhe për mua një kilogram mish”. Në fshatin Muzhevinë të Istogut, partizanët jugosllavë, përveç se i vranë tërë meshkujt e fshatit, vranë edhe 13 anëtarë, fëmijë dhe gra të familjes së Rexhep Halitit. Shtatëdhjetë e pesë (75) personalitete të njohura të Drenicës u vranë në mënyrën më mizore të mundshme, duke i goditur me tokmak në kokë dhe të njëjtit janë hedhur në një gropë të madhe. Ky akt barbar revoltoi popullin e Drenicës, dhe mbi 6.000 meshkuj të kësaj krahine e filluan luftën e njohur si “Lufta e Denicës”, e cila filloi më 22 janar, ndërsa përfundoi më 18 shkurt të vitit 1945. Forcat kombëtare shqiptare të udhëhequra nga Shaban Polluzha, ishin të rrethuara prej 12-15 brigadave komuniste serbe, maqedonase, bullgare, shqiptare dhe malazeze, të cilat numëronin rreth 36.000 ushtarë. Gjatë atyre 28 ditëve, sa zgjatën luftimet, u vranë dhe u plagosën 430 luftëtarë nga Drenica, u dogjën mbi 150 shtëpi, 6.000 banorëve të Drenicës, Vushtrrisë dhe Mitrovicës me rrethet iu grabit i tërë ushqimi dhe pasuria e tundur. Më 18 shkurt 1945, u vra komandanti i përgjithshëm i forcave kombëtare, Shaban Polluzha dhe tre komandantët tjerë: Miftar Bajraktari, Mehmet Gradica dhe Gani Llaushi. Ata, siç i shkruante prof. Ymer Berisha, kryetarit të Misionit ushtarak britanik në Shqipëri, gjeneralit Hodgson “..e dhanë rezistencën e fundit vetëm e vetëm të mos bien gjallë në duart e armikut”.

Forcat pushtuese partizane-çetnike jugosllave, pasi vranë e masakruan mijëra shqiptarë të pafajshëm, dhjetëra mijëra të tjerë i arrestuan duke i vendosur nëpër burgje dhe kampe të përqendrimit, për çka u bë fjalë më lartë, gjatë muajve shkurt-mars 1945, ndërmorën një aksion tjetër nëpër vendbanime shqiptare, ku mijëra të rinj shqiptarë u mobilizuan në mënyrë të dhunshme, për fatin e të cilëve nuk dinte askush, sepse të njëjtit qëndronin të zbathur e të zhveshur në kampet e përqendrimit në Tetovë, Kumanovë, Prizren, Pejë, Mitrovicë, Prishtinë etj.. Shtabi Operativ i Kosmetit, i raportonte Shtabit të Përgjithshëm të APJ-së, se deri më 10 shkurt 1945 në Kosovë ishin mobilizuar në mënyrë të dhunshme gjithsej 24.022 vetë, ndërsa parashikonin të mobilizonin edhe 5.000 të tjerë. Mobilizime të dhunshme u kryen edhe në krahinat shqiptare të Shkupit, Kumanovës, Tetovës e Gostivarit. Kështu, sipas deklaratës së Qazim Lushës, dhënë organeve të OZN-së jugosllave, vetëm nga nga fshatrat shqiptare në Tetovës e të Gostivarit, ishin mobilizuar në mënyrë të dhunshme mbi 2.000 shqiptarë, të cilët më pas u dërguan në kampin e përqendrimit midis fshatrave Llojan-Vaksincë të Kumanovës. Në po të njëjtin kamp, ishin dërguar edhe mbi 3.000 shqiptarë tjerë nga fshatrat e krahinave të Karshiakës e të Dërvenit të Poshtëm të Shkupit, si dhe të fshatrave të Fushëgropës së Kumanovës. Në këto rrethana, në Shkup me nismën e disa intelektualëve e atdhetarëve shqiptarë, si: Azem Marana, Hasan Bilalli, Mahmut Dumani etj., u themelua organizata Nacional Demokratike Shqiptare, që në historiografinë shqiptare njihet me shkurtesën “NDSH”. Ndër vendimet më të rëndësishme që u mor në aktin e themelimit të organizatës ishte që: “të ndërmerren masa të shpejta për t’i shpëtuar të rinjtë shqiptarë që qëndronin në kampet e përqendrimit në Kumanovë.”. Një vendim i tillë siç do të deklarojë Azem Marana para trupit gjyqësor në Shkup, erdhi për faktin se: “…ata qenë mobilizuar me dhunë, dhe qëndronin në Kumanovë, nuk ishin mirë të pajisur me veshmbathje. Për këtë shkak kemi biseduar, se si t’u ndihmojmë që ata të kthehen nëpër shtëpitë e veta….”. Për këtë çështje ai është pronocuar edhe para organeve të hetuesisë ku thot: “…Në mbledhje kemi diskutuar për atë se çfarë duhet të ndërmarrim që mos të lejojmë që të mobilizuarit shqiptarë që qëndronin në Kumanovë të mos shkojnë në frontin e luftës.Vendosëm që secili përmes miqëve dhe të afërmëve të vet t’u flas që të mos shkojnë në front por të arratisen nga ushtria. Për këtë çështje ne patëm shumë pak kohë sepse ata së shpejti u larguan nga Kumanova”.

/koha.mk