DR. SC. ILMI VELIU Jeta, veprimtaria arsimore, shkencore dhe kulturore

-Historiani dhe studiuesi i historisë së Kërçovës
Në historinë intelektuale të shqiptarëve të Kërçovës, krahas figurave që kanë vepruar në arsim, kulturë dhe jetën publike, një vend të veçantë zë edhe historiani dhe studiuesi Dr. sc. Ilmi Veliu

Veprimtaria e tij shtrihet në disa fusha: arsimi, historia, muzeologjia, kultura, publicistika dhe literatura fetare. Një pjesë e rëndësishme e punës së tij i është kushtuar historisë së Kërçovës dhe rrethinës, ndërsa një tjetër bosht i rëndësishëm i kërkimeve të tij është figura e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut dhe përdorimi i burimeve osmane e bizantine.

Nga të dhënat biografike të publikuara dhe nga bashkëbisedimi me profesorin, rezulton se ai ka ushtruar detyra si imam xhamije, mjeshtër ndërtimtarie, profesor historie, drejtor shkolle, drejtor teatri dhe drejtor i Muzeut të Kërçovës.

Kjo shtrirje e veprimtarisë e bën figurën e tij të rëndësishme jo vetëm për historinë personale të një studiuesi, por edhe për historinë e jetës arsimore, sociale e kulturore shqiptare në Kërçovë.

I. JETA DHE FORMIMI
Sipas biografisë profesor Ilmi Veliu ka lindur më 20 maj 1952, në Llapkidoll të Kërçovës.

Shkollimin fillor e kreu në Zajaz dhe Kërçovë, ndërsa më pas vazhdoi rrugën e formimit arsimor dhe profesional në Shkollën e mesme islame medresë “Alauddin” në Prishtinë dhe më pastaj studimet në fakultetin filozofik, në fushën e historisë.

Studimet në histori i kreu në Prishtinë, ndërsa më vonë vazhdoi studimet postdiplomike në Shkup. Pjesë e rëndësishme nga jeta e tij është periudhën e qëndrimit dhe veprimtarisë së tij në Chicago, SHBA, gjatë viteve 1981–1984.

Formimi i tij intelektual u zhvillua në një periudhë të rëndësishme për arsimin dhe jetën shoqërore shqiptare në ish-Jugosllavi.

II. PROFESORI I HISTORISË

Një pjesë e rëndësishme e jetës profesionale të Ilmi Veliut është e lidhur me arsimin.

Sipas të dhënave biografike të publikuara, ai ka punuar:

– në vitet 1977–1978, si profesor i historisë në shkollën “Xhevdet Doda” në Prishtinë;
– në vitet 1979–1980, si profesor i historisë në shkollën “R. R. Zajazi” në Zajaz;
– nga 1994 deri më 2007, si profesor i historisë në gjimnazin e Kërçovës.

Puna e gjatë në arsim e vendosi atë në kontakt të drejtpërdrejtë me breza të të rinjve.

Për të, historia nuk ishte vetëm një disiplinë shkollore. Ajo ishte edhe mënyrë për ta njohur vendin, të kaluarën dhe trashëgiminë e një populli.

III. DREJTOR I SHKOLLËS “DRITA”

Në vitet 1992–1994, sipas të dhënave dhe bashkëbisedimit me të, profesor Ilmi Veliu ishte drejtor i Shkollës së Mesme “Drita” në Llapkidoll.

Kjo periudhë lidhet me një etapë të rëndësishme të zhvillimit të arsimit shqip në trevën e Kërçovës.

Roli i tij si drejtues shkolle duhet parë krahas veprimtarisë së tij të mëvonshme si historian dhe studiues i historisë së arsimit.

IV. VEPRIMTARIA KULTURORE DHE TEATRI

Profili i Dr. Veliut nuk është kufizuar vetëm në histori.

Në vitet 1990–1992, ai shërbeu si drejtor i Teatrit “Uskana” në Kërçovë, sipas kronologjisë së publikuar për veprimtarinë e tij.

Ky angazhim dëshmon për një interes më të gjerë ndaj jetës kulturore.

Arsimi, teatri dhe historia përbëjnë tri fusha që në periudha të ndryshme të jetës së tij janë ndërthurur me njëra-tjetrën.

V. PËRVOJA E BURGIMIT

Për Dr. Ilmi Veliun do të pëmendim edhe një periudhë burgimi politik.

Sipas këtyre burimeve, gjatë viteve 1987–1990 ai qëndroi në burgun e Idrizovës dhe punoi si zdrukthëtar.

Ky është rrëfimi personal i profesor Ilmiut:
“1 prill, dita e xhuma, viti 1988, ora 11:00 ke rruga që kthen te Mafmutet, më burgosën thotë profesor Dr. Ilmi Veliu

Sot më thirri për një kafe profesor Ilmiu, dhe më tha se festoj, por duhet të përgjigjesh ti Kujtim, pse festoj.

Më tha se, si dita sot, në datën 1 prill, viti 1988 më kanë burgosur.

Dhe më tregoj një histori të vërtetë, që unë me lejen e tij, e publikoj këtu në profilin tim në fb.

Isha nisë të shkoj të falë namazin e xhumasë në Garanë, te xhamija e Strellcës.
Aty te vendi, “Ribjaku i Mafmute”’ më ndali policija dhe më tha se je i burgosur, më futi në veturën e policisë dhe më dërguan në stacionin policor në Kërçovë.
U luta që të më lishonit të shkoj të falë xhumanë se më prite xhemati, por ato më thanë: “se sot do falesh me ne.
Më mbajtën në qeli të Kërçovës gjashtë muaj ditë, pastaj më nxorrën para gjygjit në Shkup dhe më dënuan me katër vjet burg.
Burgun e mbaja në Burgun e Idrizovës, deri në përfundim të dënimit të caktuar.

Pasi përfundova burgun u ktheva në shtëpi, kisha shumë vizita, nga shumë vizitorë të ndryshëm, ne mesin e të cilëve edhe me qëllim të caktuar për të vëzhguar se kush dhe cili më viziton dhe frekuenton shtëpinë time.

Më pastaj për të siguruar ekzistencën e familjes time një kohë të gjatë punova si mjeshtër ndërtimtarije.
Në vitin 1991, në datën 15 tetor, u themelua Shkolla e mesme “Drita” pasi u mbyllën shkollat e mesme në gjuhën shqipe në trojet shqiptare, Këshilli i Shkollës, i përbërë prej 47 anëtarëve më emruan Drejtor i Shkollës, ndërsa për sekretar shkolle Nuhi Jusufin.” – përfundon rrëfimi nga data: 1 prill, 2026.

VI. DOKTORI I SHKENCAVE TË HISTORISË

Një etapë e rëndësishme në formimin e tij shkencor është studimi i periudhës së Skënderbeut.

Sipas të dhënave të publikuara, tema e magjistraturës së tij lidhej me Skënderbeun në burimet osmane dhe bizantine.

Më pas, në vitin 2009, ai mori titullin doktor i shkencave të historisë. Tema e doktoratës lidhej me tolerancën ndërfetare në Ballkan gjatë depërtimit osman në shekujt XV–XVII, me theks të veçantë te shqiptarët dhe ushtria e Skënderbeut.

Këto tema shpjegojnë një pjesë të rëndësishme të orientimit të tij të mëvonshëm shkencor.

VII. DREJTOR I MUZEUT TË KËRÇOVËS

Nga 2008 deri në 2015, sipas biografisë së publikuar, Dr. Ilmi Veliu ishte drejtor i Muzeut të Kërçovës.

Kjo detyrë pati rëndësi të veçantë për veprimtarinë e tij si studiues.

Muzeu e vendosi atë në kontakt me burime të ndryshme të historisë lokale:

– objekte materiale;
– dokumente;
– fotografi;
– monumente;
-varreza;
– dëshmi të banorëve;
-të dhëna arkeologjike dhe etnografike.

Gjatë kësaj periudhe ai botoi dhe prezantoi një numër punimesh për historinë e Kërçovës dhe trevave përreth.

VIII. HISTORIA E KËRÇOVËS – BOSHTI I VEPRËS

Një nga veçoritë kryesore të veprës së Dr. Veliut është orientimi i vazhdueshëm drejt historisë lokale.

Ai është marrë me:

Kërçovën, Zajazin, Uskanën, Penestët, arsimin shqip, figurat historike, luftëtarët, Luftërat Ballkanike, Luftën e Parë Botërore dhe trashëgiminë kulturore.

Në këtë aspekt, puna e tij ka karakter dokumentues.

Ai është përpjekur të mbledhë të dhëna jo vetëm nga librat dhe dokumentet, por edhe nga terreni dhe kujtesa e njerëzve.

IX. STUDIMET PËR ZAJAZIN

Zajazi zë një vend të veçantë në veprimtarinë e tij.

Ndër veprat e publikuara janë:

“Zajazi ndër shekuj”

dhe

“Luftëtarët e Zajazit”.

Këto botime dëshmojnë interesimin e tij për historinë e vendbanimeve dhe për figurat që kanë luajtur rol në jetën shoqërore e politike të trevës.

Historia lokale, në këtë kuptim, bëhet pjesë e historisë më të gjerë shqiptare.

X. ARSIMI SHQIP NË KËRÇOVË

Një tjetër fushë me rëndësi është historia e arsimit shqip.

Në botimet e tij trajtohen shkollat e para shqipe dhe mësuesit e parë të Kërçovës.

Kjo fushë ka rëndësi të veçantë sepse historia e arsimit është njëkohësisht histori e formimit kulturor dhe kombëtar.

Dokumentimi i emrave të mësuesve, shkollave, nxënësve dhe veprimtarëve të arsimit ndihmon në ruajtjen e kujtesës institucionale të një komuniteti.

XI. SKËNDERBEU – TEMA QENDRORE E KËRKIMEVE

Një pjesë e rëndësishme e veprës së Dr. Veliut lidhet me Gjergj Kastriotin – Skënderbeun.

Ndër veprat e tij janë:

• “Skënderbeu në 600-vjetorin e lindjes”;
• “Ku ishte kështjella e Skënderbeut, Svetigradi”;
• “Skënderbeu nuk ishte sllav”;
• “Skënderbeu në burimet osmane e bizantine”;
• “Skenderbeg vo Osmanskite Izvori”.

Këto tituj janë të renditur në bibliografinë e publikuar për profesor Ilmi Veliun.

Interesi i tij për Skënderbeun lidhet veçanërisht me përdorimin dhe interpretimin e burimeve osmane.

Në një shkrim biografik për të përmenden edhe kërkimet e tij në arkivat e Stambollit.

XII. QASJA NDAJ BURIMEVE OSMANE

Përdorimi i burimeve osmane është një prej elementeve më të rëndësishme të profilit të tij si studiues.

Dr. Veliu ka argumentuar se dokumentet osmane mund të ndihmojnë në rishikimin e disa çështjeve të historiografisë së Skënderbeut.

XIII. PENESTËT DHE USKANA

Dr. Veliu ka trajtuar gjithashtu historinë antike të trevës së Kërçovës dhe lidhjen e saj me Penestët dhe Uskanën.

Në shkrimet e tij ai mbron tezën për lidhjen e Kërçovës me territorin e Penestëve dhe Uskanën.

Kjo është një pjesë e veprës së tij që duhet lexuar në kuadrin e debatit historiografik dhe arkeologjik mbi popullsitë e lashta të Ballkanit.

XIV. HISTORIA GOJORE DHE HULUMTIMI NË TERREN

Një element interesant në metodën e tij është përdorimi i dëshmive gojore.

Në studimin mbi varret e shqiptarëve të Kosovës në Kërçovë gjatë viteve 1914–1918, ai përshkruan hulumtime të kryera në terren dhe mbledhjen e dëshmive nga banorët.

Kjo tregon një orientim drejt historisë orale.

Për historinë lokale kjo metodë mund të jetë shumë e rëndësishme, sidomos kur dokumentacioni arkivor është i paplotë.

Por dëshmitë gojore, si çdo burim tjetër, kërkojnë krahasim dhe verifikim.

XV. BOTIMET FETARE

Dr. Ilmi Veliu ka botuar edhe literaturë fetare.

Ndër titujt e dokumentuar në bibliografinë e publikuar janë:

• “Mevludi – ditëlindja e Muhammedit a.s.” – botime të viteve 1997, 1998 dhe 2000;
• “Lutju Zotit” – 2003, 2005 dhe 2008;
• “Gjashtë Mevludet në gjuhën shqipe” – 2004 dhe 2010.

Kjo pjesë e veprimtarisë së tij tregon se interesi i tij intelektual është shtrirë edhe në traditën fetare dhe kulturore shqiptare.

XVI. HISTORIA E VESHJEVE

Një botim i rëndësishëm i mëvonshëm është:

“Historia e veshjeve shqiptare dhe maqedone”.

Katalogu i Bibliotekës Kombëtare të Ukrainës e regjistron këtë vepër si botim të vitit 2023, në Kërçovë nga Offset Print, me 200 faqe, tirazh 300 kopje dhe ISBN 978-608-4950-11-0.

Ky botim dëshmon se interesimi i autorit është shtrirë edhe në historinë e kulturës materiale dhe të veshjeve tradicionale.

XVII. BIBLIOGRAFIA E PUNIMEVE TË DOKUMENTUARA

Sipas listave bibliografike të publikuara, veprat e tij përfshijnë:

Histori dhe historiografi

1. Autorët antikë dhe modernë që shkruan për Ilirët – 1997, 2004.
2. Skënderbeu në 600-vjetorin e lindjes – 2005.
3. Të mësojmë Histori me harta e fotografi – 2005.
4. Ku ishte kështjella e Skënderbeut, Svetigradi – 2005.
5. Lidhja e Prizrenit dhe kërçovarët që morën pjesë në të – 2006.
6. Skënderbeu nuk ishte sllav – 2006.
7. Islami erdhi në Ballkan para Osmanëve – 2007.
8. Skënderbeu në burimet osmane e bizantine – 2007; 2011.
9. Zajazi ndër shekuj – 2009.
10. Luftëtarët e Zajazit – 2011.
11. Skenderbeg vo Osmanskite Izvori – Shkup, 2011.
12. Uçestvoto na Albancite vo Ilindenskoto Vostanie – Shkup, 2012.
13. 100 Burrat e Shqiptarisë në 100-vjetorin e Pavarësisë.
14. Sulltana Qafa dhe masakrat në Kërçovë në vitin 1913 – Shkup, 2013.
15. Shkolla e parë shqipe dhe mësuesit e parë të Kërçovës.
16. Nga Uskana deri te Zajazi e Kërçova – Shkup, 2014.
17. Historia e veshjeve shqiptare dhe maqedone – Kërçovë, 2023.

XVIII. VEPRAT E PËRMENDURA SI TË PABOTUARA

Në një burim biografik përmenden edhe tri vepra të cilat paraqiten si të gatshme për botim:

• Lufta kaçake e Sefer Zajazit dhe Kalosh Danit në Kërçovë, 1900–1939;
• Mefail Zajazi dhe luftërat e tij për mbrojtjen e Kërçovës, 1940–1945;
• Kërçovarët në Bukuresht dhe kontributi i tyre në ngritjen e flamurit në Vlorë.

XIX. ARTIKUJ DHE PUBLICISTIKË

Veprimtaria e Dr. Veliut nuk është kufizuar vetëm në libra.

Në burimet biografike përmendet publikimi i shkrimeve të tij në revista dhe gazeta të ndryshme, ndër to Albanica, Gjurmime Albanologjike, Studime Historike, Fakti, Koha, Lajmi dhe botime të tjera.

Kjo pjesë e veprimtarisë së tij meriton një hulumtim më të thellë dhe serioz në kuptimin shkencor.

XX. VLERËSIM KRITIK

Vepra e Dr. Ilmi Veliut mund të vlerësohet në disa plane.

Së pari: kontributi në historinë lokale

Ai ka investuar një pjesë të konsiderueshme të punës në dokumentimin e historisë së Kërçovës dhe vendbanimeve përreth.

Së dyti: kontributi në arsimin shqip

Përvoja e tij si profesor dhe drejtues shkolle e lidh drejtpërdrejt me zhvillimin e arsimit.

Së treti: hulumtimi i Skënderbeut

Studimet mbi burimet osmane dhe bizantine përbëjnë një nga temat më të dallueshme të veprës së tij.

Së katërti: historia orale

Puna në terren dhe mbledhja e dëshmive gojore përbëjnë një dimension të rëndësishëm të kërkimeve të tij.

Së pesti: kultura dhe trashëgimia

Veprimtaria në muze, teatër dhe studimet mbi veshjet e traditat tregojnë një interes më të gjerë për kulturën materiale dhe shpirtërore.

XXI. PËRFUNDIM

Dr. sc. Ilmi Veliu është një personalitet me veprimtari të gjerë në arsim, histori, kulturë dhe studime të trashëgimisë.

Jeta e tij profesionale kalon nga profesori i historisë te drejtuesi i shkollës, nga drejtori i teatrit te drejtori i muzeut dhe nga mësimdhënësi te studiuesi dhe autori.

Në veprën e tij një vend të rëndësishëm zë Kërçova, me historinë, njerëzit, vendbanimet dhe trashëgiminë e saj.

Ai ka synuar të dokumentojë atë që e konsideron pjesë të rëndësishme të kujtesës shqiptare të kësaj treve.

Prandaj, vepra e tij mund të shihet si një përpjekje për ta lidhur:

ARSIMIN me DIJEN,
HISTORINË me KUJTESËN,
dhe KUJTESËN me TRASHËGIMINË.

Krejt për fund në këtë shkrim modest me plotë bindje konkludoj:
“Dr. Ilmi Veliu mbetet një nga studiuesit që i ka kushtuar një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së vet dokumentimit të historisë dhe kujtesës së Kërçovës dhe të shqiptarëve të kësaj treve. Shkruan: Dr. Kujtim Kasami

/tvgurra