50 vjet nga ndarja fizike me një dijetar që i përkiste shkencës, kulturës dhe kombit prof. dr Hasan Kaleshi

Më 19 korrik 1976, në Prishtinë, u shua papritur një nga figurat më të shquara të shkencës shqiptare të shekullit XX – Prof. Dr. Hasan Kaleshi. Pesëdhjetë vjet pas ndarjes së tij nga jeta, emri, vepra dhe kontributi i tij vazhdojnë të mbeten pjesë e rëndësishme e historisë së albanologjisë, orientalistikës, turkologjisë dhe studimeve për historinë e periudhës osmane.

Hasan Kaleshi nuk ishte vetëm një studiues i jashtëzakonshëm. Ai ishte një erudit, poliglot, përkthyes, pedagog dhe hulumtues i palodhur, i cili me punën e tij shkencore kapërceu kufijtë e kohës dhe të hapësirave ku veproi.
Nga Prapadishti dhe Sërbica e Kërçovës drejt qendrave të mëdha shkencore

Familja Kaleshi e kishte prejardhjen nga fshati Prapadisht i Kërçovës. Gjyshi i Hasan Kaleshit, Aliu, sipas të dhënave të përcjella, kishte kryer shkollim fetar në Stamboll dhe ishte një hoxhë me autoritet. Më vonë u shpërngul në Kërçovë.
I biri i tij, Ahmedi, ndoqi rrugën e të atit. Ai kreu shkollën “Fatih” në Stamboll dhe shërbeu si hoxhë me autoritet në Kërçovë. Më vonë u vendos në Sërbicë, ku krijoi familje me Hajrijen nga Kërçova. Ata patën nëntë fëmijë – pesë djem dhe katër vajza. Njëri prej tyre ishte Hasan Kaleshi.

Hasan Kaleshi lindi më 7 mars 1922 në fshatin Sërbicë të Kërçovës. Që në fëmijërinë e hershme u dallua për etjen e jashtëzakonshme për dije. Mësimet e para në gjuhën arabe i mori nga i ati dhe, sipas të dhënave biografike, që në moshën dhjetëvjeçare e kishte mësuar përmendsh Kur’anin.
Shkollimin fillor e kreu në vendlindje, ndërsa më pas ndoqi gjashtë klasë në Medresenë “Kral Aleksandar” në Shkup. Dy vitet e fundit të shkollës së mesme i kreu në gjimnazin “Sami Frashëri” të Prishtinës, në gjuhën shqipe.

Pas përfundimit të gjimnazit punoi si përkthyes në Kërçovë, por ambicia e tij për dije ishte shumë më e madhe.
Në shtator të vitit 1946 regjistrohet në Fakultetin Filozofik të Beogradit, në Degën e Orientalistikës dhe në atë të Romanistikës. Orientalistikën e përfundoi më 1951 me sukses të shkëlqyeshëm, me notë mesatare 9, ndërsa në Romanistikë i përfundoi të gjitha provimet, por nuk arriti të diplomohej.
Gjatë viteve të studimit, për shkak të kushteve të vështira ekonomike, punoi edhe punë të ndryshme fizike. Nga viti 1947 deri në nëntor të vitit 1950 punoi si përkthyes dhe lektor në redaksinë e gjuhës shqipe të Radio Beogradit.

Shkencëtari që nuk u ndal së kërkuari dijen
Në shkurt të vitit 1952 u emërua profesor në Katedrën e Filologjisë Orientale në Beograd, ndërsa në vitin 1955 u zgjodh asistent.
Më 26 shkurt 1960 mbrojti disertacionin e doktoratës me titullin:
“Najstariji vakufski dokumenti iz Makedonije na arapskom jeziku”
(Dokumentet më të vjetra të vakëfeve në gjuhën arabe në Maqedoni).
Megjithëse punimet e tij shkencore po fitonin gjithnjë e më shumë vëmendje, rrugëtimi akademik nuk ishte gjithmonë i lehtë. Zvarritja e zgjedhjes së tij në pozitën e docentin e demoralizoi dhe përfundimisht ai e la punën në fakultet.
Por një pengesë institucionale nuk mund ta ndalte një njeri të përkushtuar ndaj dijes.

Në vitin 1965 iu dha bursë shtetërore gjermane përmes Shoqatës së Studimeve Uralo-Altaike të Universitetit të Hamburgut. Atje qëndroi afro dy vjet dhe u specializua në turkologji pranë studiuesve të shquar, ndër ta edhe dr. Annemarie von Gabain. Gjatë kësaj periudhe dha edhe mësim të gjuhës shqipe në Universitetin e Hamburgut.
Ai udhëtoi dhe punoi në shumë qendra të rëndësishme shkencore të Evropës dhe të botës: Vjenë, Stamboll, Ankara, Berlin, Munih, Hamburg, Paris, Romë, Kajro e shumë të tjera.

Instituti Albanologjik dhe Universiteti i Prishtinës
Në shtator të vitit 1967 Hasan Kaleshi u zgjodh bashkëpunëtor i lartë shkencor i Institutit Albanologjik në Prishtinë.
Tre vjet më vonë, në vitin 1970, u zgjodh profesor i rregullt në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës.
Në Katedrën e Historisë ligjëroi gjuhën osmane dhe shkencat ndihmëse të historisë. Për një mandat ishte edhe shef i Katedrës së Historisë.
Kontributi i tij institucional ishte i jashtëzakonshëm. Ai u angazhua në organizimin e studimeve pasuniversitare, në botimin e revistave shkencore dhe në zhvillimin e veprimtarisë kërkimore.
Ai ishte anëtar i redaksive të disa prej revistave më të rëndësishme shkencore të kohës, ndërsa bashkëpunoi me institucione shkencore në Prishtinë, Beograd, Sarajevë, Zagreb, Stamboll, Ankara, Munih, Hamburg dhe qendra të tjera.

Një ndër kontributet e tij më të rëndësishme ishte nisma për hapjen e Katedrës së Orientalistikës në Universitetin e Prishtinës. Gjatë vitit akademik 1973/74, kjo katedër u hap për herë të parë, duke krijuar një bazë të rëndësishme institucionale për studimet orientale në hapësirat shqiptare.
Një poliglot dhe erudit i rrallë
Hasan Kaleshi ishte një intelektual i rrallë edhe për shkak të njohjes së jashtëzakonshme të gjuhëve.
Përveç shqipes, ai njihte serbishten, maqedonishten dhe bullgarishten. Në mënyrë të veçantë njihte arabishten, turqishten dhe osmanishten e vjetër, ndërsa përdorte edhe frëngjishten, gjermanishten, italishten, latinishten dhe anglishten.
Por madhështia e tij nuk qëndronte vetëm në numrin e gjuhëve që njihte.

Ai i njihte edhe kulturat, historitë dhe traditat e botëve gjuhësore me të cilat merrej. Pikërisht kjo e bëri të aftë të hulumtonte burime arkivore që për shumë studiues të tjerë ishin të paarritshme.
Një opus shkencor me më shumë se 360 njësi bibliografike
Veprimtaria shkencore e Hasan Kaleshit është e jashtëzakonshme për nga gjerësia dhe thellësia.
Bibliografia e tij përfshin më shumë se 360 njësi bibliografike: studime, libra, monografi, artikuj, recensione, kritika, përkthime, punime në fushën e onomastikës, arabistikës, turkologjisë, albanologjisë, filologjisë krahasuese dhe historisë së kulturës shqiptare gjatë periudhës osmane.
Ai trajtoi edhe dokumentet e hershme arabe, vakëfet, historinë e kulturës islame dhe çështje të rëndësishme të historisë kombëtare shqiptare.
Punimet e tij nuk karakterizoheshin nga sipërfaqësia. Ato mbështeteshin në burime, dokumente dhe analiza kritike. Ai kishte guximin shkencor të përballej edhe me interpretime të konsoliduara, kur burimet dokumentare e çonin drejt përfundimeve të tjera.

Vepra mbi dokumentet më të vjetra të vakëfeve
Një ndër veprat më të rëndësishme të tij ishte:
“Najstariji vakufski dokumenti u Jugoslaviji na arapskom jeziku”
(Dokumentet më të vjetra të vakëfeve në gjuhën arabe në Jugosllavi).
Kjo vepër, e cila lidhej drejtpërdrejt me tezën e doktoraturës së tij, u botua në Prishtinë më 1972 dhe u prit me interes të madh në qarqet shkencore evropiane.
Për të u shkruan recensione dhe vlerësime në revista të njohura shkencore në Gjermani, Francë, Itali, Bullgari dhe në qendra të tjera të Evropës.
Në vitin 2012 vepra u botua edhe në gjuhën shqipe nga “Dituria Islame”, në kuadër të Kryesisë së Bashkësisë Islame të Kosovës, me përkthim të Ismail Rexhepit.
Ky botim ishte i rëndësishëm sepse një vepër e kësaj natyre, e lidhur ngushtë me historinë e vakëfeve dhe të kulturës islame në hapësirat shqiptare, iu bë e qasshme edhe lexuesit shqiptar.

Autoritet ndërkombëtar
Hasan Kaleshi nuk ishte vetëm studiues i njohur në hapësirat shqiptare dhe jugosllave.
Ai ishte bashkëpunëtor i disa enciklopedive dhe institucioneve shkencore ndërkombëtare. Bashkëpunoi me Enciklopedinë Islame në Stamboll, me Enciklopedinë Arabe në Frankfurt dhe me “Lexicon zur Geschichte Südosteuropas” në Munih, ku botoi artikuj për personalitete të rëndësishme të historisë dhe kulturës shqiptare.
Në vitin 1975 u zgjodh anëtar nderi i Institutit të Studimeve Shqiptare në Munih dhe anëtar i Redaksisë Ndërkombëtare të “Albanische Forschungen”.
Ishte gjithashtu anëtar me korrespondencë i Akademisë së Gjuhës Arabe në Kajro, anëtar i Shoqatës Ndërkombëtare Shkencore “Uralo-Altaica”, anëtar i Konferencës Altaistike të Bloomingtonit në SHBA dhe bashkëpunëtor i institucioneve të ndryshme shkencore në Evropë.
Pjesëmarrja e tij në më shumë se 40 kongrese dhe simpoziume ndërkombëtare dëshmon qartë autoritetin që kishte fituar në botën shkencore.
Ai ligjëroi dhe prezantoi punimet e tij në Munih, Hamburg, Ankara, Paris, Çikago, Athinë, Sofje, Bukuresht, Napoli, Bernë, Strasburg, Berlin, Romë, Göttingen, Grac, Tiranë, Kajro, Aleksandri dhe në shumë qendra të tjera.
Në shkurt të vitit 1976, vetëm disa muaj para vdekjes, qëndroi dy javë në Paris, ku, si mysafir i Drejtorisë Franceze për Marrëdhënie Kulturore me Botën e Jashtme, mbajti katër ligjërata në Universitetin e Parisit.
Një jetë e tëra në shërbim të dijes

Hasan Kaleshi punoi deri në fund të jetës.
Shkenca për të nuk ishte profesion i zakonshëm. Ishte mision.
Ai kërkonte në arkiva, lexonte dokumente në gjuhë të ndryshme, udhëtonte, shkruante, ligjëronte dhe përpiqej të ndriçonte pjesë të historisë dhe kulturës sonë që kishin mbetur në errësirë.
Por pikërisht ky përkushtim i jashtëzakonshëm ndaj dijes dhe punës shkencore duket se erdhi edhe në kurriz të kujdesit për shëndetin e tij.
Më 19 korrik 1976, në moshën vetëm 54-vjeçare, Hasan Kaleshi ndërroi jetë papritur nga një sulm në zemër, në shkallët e ndërtesës së Entit për Mbrojtjen e Përmendoreve të Kosovës në Prishtinë.
Vdekja e gjeti në detyrën e shefit të Katedrës së Orientalistikës, pikërisht në një periudhë kur përvoja, dija dhe autoriteti i tij shkencor do të mund t’i shërbenin edhe më shumë zhvillimit të shkencës shqiptare.
Një varrim që dëshmoi dashurinë për të
Vdekja e tij shkaktoi dhimbje të madhe te familja, kolegët, miqtë dhe bashkëpunëtorët e tij.
Por dilema e madhe ishte edhe vendi ku do të varrosej.

Familja e ngushtë dëshironte që ai të varrosej në Beograd, ndërsa kolegët dhe dashamirësit në Prishtinë. Ndërkohë, nga Kërçova, vendlindja e familjes së tij, erdhën qindra njerëz – me katër autobusë dhe dhjetëra vetura – për t’i dhënë lamtumirën e fundit.
Diskutimet zgjatën katër ditë.
Gjatë kësaj kohe, kërçovarët që kishin ardhur për të marrë pjesë në ceremoninë mortore u pritën me kujdes dhe bujari nga shumë miq të Hasan Kaleshit. Në mënyrë të veçantë përmendet prof. dr. Musa Gashi, i cili për katër ditë e vuri banesën e tij në dispozicion të mysafirëve nga Kërçova.
Në fund, në bazë të së drejtës së familjes së ngushtë, Hasan Kaleshi u varros më 23 korrik 1976 në varrezat myslimane në Beograd.
Pesëdhjetë vjet më pas
Sot, pesëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, shtrohet një pyetje e natyrshme:
Sa e kemi njohur dhe sa e kemi vlerësuar Hasan Kaleshin?
Një studiues që ishte i njohur në qendrat shkencore të Evropës, në botën arabe dhe në Turqi; një dijetar që njihte shumë gjuhë; një autor me më shumë se 360 njësi bibliografike; një profesor që kontribuoi në themelimin dhe zhvillimin e Orientalistikës në Universitetin e Prishtinës; një studiues që hulumtoi arkivat e Vjenës, Stambollit dhe qendrave të tjera të mëdha – mbetet një figurë që meriton vëmendje shumë më të madhe.
Është veçanërisht domethënëse se, ndonëse Hasan Kaleshi ishte bashkëpunëtor i institucioneve dhe akademive të ndryshme ndërkombëtare, sipas dëshmive të botuara ai nuk u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës.
Kjo nuk e zvogëlon madhështinë e veprës së tij.
Përkundrazi.

Madhështinë e një dijetari nuk e përcakton vetëm institucioni që e zgjedh, por gjurma që ai lë në dijen njerëzore.
Dhe gjurma e Hasan Kaleshit është e thellë.
Ai i përkiste një gjenerate intelektualësh që e kuptonin dijen si përgjegjësi, shkencën si mision dhe kulturën si detyrë ndaj brezave që vijnë.
Pesëdhjetë vjet pas vdekjes, Hasan Kaleshi nuk është vetëm një emër në historinë e shkencës shqiptare.
Ai është një trashëgimi.
Një trashëgimi që duhet studiuar, botuar, përkthyer, rivlerësuar dhe, mbi të gjitha, përcjellë te brezat e rinj.
Sepse njerëzit e mëdhenj mund të largohen nga kjo botë, por vepra e tyre nuk vdes.

Dhe Hasan Kaleshi vazhdon të jetojë në dokumentet që zbuloi, në librat që shkroi, në studentët që mësoi, në institucionet që ndihmoi të ndërtohen dhe në dijen që ia la pasardhësve.
50 vjet nga vdekja e tij, kujtimi për Prof. Dr. Hasan Kaleshin nuk është vetëm përkujtim.
Është detyrim për ta njohur më mirë veprën e tij.
Është detyrim për ta ruajtur trashëgiminë e tij.
Dhe është detyrim për t’ua kthyer vendin që u takon dijetarëve të mëdhenj të kulturës dhe shkencës shqiptare.
Prof. Dr. Hasan Kaleshi (1922–1976)
Dijetari që jetën ia kushtoi dijes.

/tvgurra