Manastiri: Dikur qendër e lëvizjes kombëtare shqiptare por sot ?

Në vitin 1908, në kohën e Kongresi i Alfabetit, Manastiri numëronte 87.532 banorë, prej të cilëve rreth 31 mijë ose 35.4% ishin shqiptarë. Si qendër vilajeti, qyteti kishte një rëndësi të veçantë strategjike dhe politike: aty ishte vendosur Korparmata e Tretë e Perandorisë Osmane dhe vepronin 12 konsuj të shteteve më të fuqishme europiane.

Ky pozicion e ktheu Manastirin në një qendër të gjallë aktivitetesh politike dhe kulturore, ku vepronin jo vetëm shqiptarët, por edhe popuj të tjerë. Sipas burimeve historike, rilindësit shqiptarë gjetën në këtë qytet strehim të sigurt dhe mundësi për organizim, duke qenë të përfshirë edhe në institucionet shtetërore dhe ushtarake osmane.

Organizimi i lëvizjes kombëtare
Në vitin 1905 u themelua Komiteti i Fshehtë për Çlirimin e Shqipërisë, i cili më pas ngriti nënkomitete në të gjitha qytetet shqiptare në Shqipëri dhe Kosovë. Pak muaj para Kongresit të Alfabetit, u krijua edhe Klubi qendror “Bashkimi”, me mision bashkimin e klubeve shqiptare brenda dhe jashtë vendit dhe organizimin e kongresit historik.

Historiani Reshat Nexhipi e cilëson këtë periudhë si “epokë të artë” për shqiptarët, duke theksuar se reagimi i organizuar pas shpalljes së Hyrijetit ishte vendimtar për zhvillimet kombëtare.

Roli i shtypshkronjës dhe figurave kombëtare
Një ndikim të madh pati edhe shtypshkronja e familjes Qiriazi, e cila botoi mbi 300 mijë libra dhe kontribuoi në ruajtjen e gjuhës shqipe në shkolla, kisha dhe xhami.

Në këtë periudhë spikatën edhe figura të rëndësishme si Bajo Topulli dhe Halit Vreto Bërzeshta, të cilët luajtën rol kyç në organizimin e lëvizjes kombëtare.
Sipas Nexhipit, edhe vetë shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë i ka rrënjët në Manastir: “Aty u gatua ajo bukë”, shprehet ai.

Nga periudha e artë në një realitet të zymtë
Pas luftërave ballkanike, situata për shqiptarët ndryshoi rrënjësisht. Filloi një periudhë represioni, masakrash dhe shpërnguljesh masive drejt Turqisë, sidomos për shqiptarët myslimanë.
Edhe shqiptarët ortodoksë u përballën me asimilim të detyruar përmes kishës dhe martesave të imponuara, duke humbur gradualisht identitetin dhe gjuhën.

Lufta dhe pasojat e saj
Gjatë Lufta Nacionalçlirimtare, shqiptarët e Manastirit morën pjesë aktive. Ndër figurat e para ishin Nafi Sulejmani dhe Fahri Ibrahimi, ky i fundit i vrarë duke mbrojtur flamurin.
Megjithatë, pas luftës, politika shtetërore vazhdoi të jetë diskriminuese. Nga viti 1953 deri në 1965, rreth 38 mijë myslimanë u shpërngulën në Turqi, shumica shqiptarë.

Diskriminimi dhe shpërnguljet
Presioni ndaj shqiptarëve vazhdoi edhe më vonë. Pas vitit 1981, autoritetet kufizuan të drejtën e pronësisë për shqiptarët, duke nxitur shpërngulje të reja, këtë herë drejt Australisë.
Pluralizmi politik u prit fillimisht me shpresë, por zhvillimet e mëvonshme sollën përçarje dhe dobësim të mëtejshëm të komunitetit shqiptar në Manastir.

Gjendja sot dhe një simbol i rëndësishëm
Sot, shqiptarët në Manastir përballen me margjinalizim dhe mungesë përfaqësimi. Shumë prej tyre shohin emigrimin si të vetmen zgjidhje për një jetë më të mirë.
Një nga arritjet e pakta të viteve të fundit mbetet Muzeu i Alfabetit, që simbolizon kontributin historik të Manastirit në zhvillimin e gjuhës dhe identitetit shqiptar.

/orashqiptare