Kërçova gjatë Perandorisë Osmane

Gjatë luftërave që zhvilluan turqit kundër Fiseve Ilire në Ballkan, të gjitha Trojet Tona Etnike ranë nën sundimin e rëndë otoman. Edhe Kërçova e pësoi po të njëjtin fat, por ishte halë në sy për ushtrinë turke, që përmes territorit të sajë të vazhdoheshin fushatat ushtarake pushtuese në drejtim të Shqipërisë. Pengesë u bë territori i sajë, edhe atë: fusha e sajë e mbushur me ujë, pra ishte liqeni natyral që ia kishte dhënë Natyra këtyre banorëve maleve, që ishin trima të vërtetë, dhe në luftëra gjithmonë dilnin fitimtarë. Kjo sa duket ishte një trashëgimi e lënë nga të parët e tyre Penestët, që shtriheshin si fis rreth e për rreth këtij territori të mbushur me ujë në Liqe.

Të arritur turqit në afërsi dhe pushtimit të këtyre vendbanimeve Ilire, këtë territor e quajtën Kërçovë. Që, në gjuhën turke ka kuptimin ,,Tokë e keqe”, apo në sqarim ,,Kërç – e keqe dhe ,,ovë,” – tokë. Për të kaluar nëpër këtë tokë të keqe nuk ishte lehtë, prandaj turqit gjetën zgjidhje, duke shkatërruar një kodër afër Makedonski Brodit, duke krijuar lumin Treska, e cila duke marrë ujërat e liqenit vazhdoi rrugëtimin ku afër Shkupit i bashkohet lumit Vardar, dhe duke u derdhur në detin Egje të Greqisë.

Liqeni u zbraz dalëngadalë, dhe toka filloi të teret e të shëndrrohet në tokë punuese. Ushtria turke tani krijoi kushte për të kaluar atë pa asnjë farë problemi, njëherit u shëndrrua në hambarë buke për banorët të cilët do të pranonin Fenë Islame. Një numër i madh shqiptarësh, për interesa të veta për tu bë pronar toke pranuan Islamin, por shumë të krishterë shqiptarë nuk e pranuan këte fe, dhe u ndanë vëllai nga vëllai, duke akuzuar njëri – tjetrin me fjalët ,,Pse bre vëlla u bëre turk ehamdurila”? E, ai tjetri me fjalët ,,Po ti bre vëlla, pse mbete shkja”? Kinëse i pafe, apo e quajti vëllain e tij ,,kaurr”, apo i pafe.

Turku atyre që pranuan Islamin u ndau tokë të mirë pjellore, prandaj me të dëgjuar shumë shqiptarë nga vise të ndryshme e pranuan Islamin, dhe u vendosën nëpër shumë vendbanime të Kërçovës. Shqiptarët e krishterë filluan të lëshojnë trojet e tyre shekullore dhe vendoseshin nëpër fshara ku dominonte Feja e Krishterë. Raste të tilla ndodhën kur nga Cërvica e sotme të krishterët shqiptarë u shpërngulën disa në Llazërovcë, disa në fshatin Osoj e disa të tjerë në rrëzë të Kalasë së Kërçovës. Nga Kollara disa familje shqiptare të krishtera u shpërngulën në Milincë, disa në Popojan afër xhamisë së vjetër, e disa pësuan edhe më keq migruan në Sërbi, ku formuan fshatin e tyre të ri po me të njejtin emër ,,Kollari”.

Edhe fshatrat tjerë të krishterë nga territori i Kërçovës nuk patën fat më të mirë, migruan dalëngadalë e më së shumti gjatë pushtimit serb, kur Kërçova ishte nën administratën e shtetit serbo-kroato-slloven, por ato migruan në qytetin e sotëm të Kërçovës. Këto banorë duke ruajtur fenë e krishterë humbën identitetin kombëtarë, duke u regjistruar si serb, bullgarë apo së fundi, gjatë Jugosllavisë së Titos edhe si “maqedonas”. Popull, që nuk kishte egzistuar kurrë në faqen e dheut, asesi në territorin e Kërçovës. Për të vërtetuar këtë na flasin të dhënat nga regjistrimi i fundit turk, ku nuk përmendet se ka popullatë “maqedone”, por flasin edhe gjurmët nëpër fshatra, ku thuhet, se: në to kanë jetuar Ilirët e lashtë të krishterë, e jo “maqedonas”. Pas luftërave të ashpra të Skenderbeut kundër hordhive turke, shqiptarët e Kërçovës nuk patën probleme, punonin tokën, paguanin taksat, dhe shërbenin si ushtarë në ushtrinë turke edhe atë, për shtatë vite me radhë.

Erdhi edhe koha e Tanzimatit, kur si Sulltan ishte Sulltan Mexhiti një mjekërrzi, ku kërkohej që shqiptarët të pranojnë që të shërbejnë për shtatë vite në ushtrinë turke, dhe të luftonin në territore jashtë atdheut të tyre si në Siri, Liban dhe vise të tjera arabe, por t’i paguanin edhe taksa shtetit turk. Kjo i hutoi shqiptarët kudo që ishin, e të parët reaguan shqiptarët e Kërçovës kundër këtyre reformave. Prandaj, thuhet se: Kërçova e para u çua në kryengritje kundër këtyre Reformave.

Në fund të tetorit të vitit 1843, shumë trima kërçovarë në krye me Emin Xhambaz Kërçovën, ndërmarrin një aksion luftarak ndaj garnizonit turk që ishte vëndosur në rrëzë të Kalasë së Kërçovës, i cili mbaron me sukses. Të gjithë turqit vriten, e dy vetave prej tyre ua falin jetën, për t’i treguar Sulltan Mexhitit se, Kërçova nuk i pranon Reformat e Tanzimatit të sjellura nga ai, dhe se do të luftojë me armë në dorë deri sa të japin shpirt. Kur kupton Sulltan Mexhiti se, garnizoni i tij në Kërçovë ka ra në duar të kryengritësve shqiptarë, pret të kalojë dimri, dhe aty nga muaji mars nis një ekspeditë ushtarake me 5.000 ushtarë, duke dhënë urdhërin që, Emin Xhambaz Kërçova të zihet i gjallë dhe të sillet para këmbëve të tij, që ai vetë t’ia presi kokën, ose koka e tij pasi të vritet t’i sillet para këmbëve të tij në Stamboll.

Emin Xhambaz Kërçova, kur dëgjon se sulltan Mexhiti ka nisë një ushtri të madhe në drejtim të Kërçovës në krye me Hajredin Pashën, mbëledhë 500 Zajazli trima, dhe i vë pusi Hajredin Pashës në kreshtat e fshatit Sop, në jug-lindje të Kërçovës. Edhe, fillon një luftë e ashpër, por trimat e Kërçovës edhe pse në numër shumë më të vogël, i japin leksion Hajredin Pashës, duke ia përgjysmuar ushtrinë. Për fat të keq trimave kërçovar u mbarohen fishekët, dhe shpejt e shpejt këthehen në Kërçovë për tu furnizuar me fishekë, dhe për të vazhduar luftën. Por, turqit duke menduar se i mundën shqiptarët me disa robër të zënë shqiptarë nisen në drejtim të Manastirit. Ndalen në hanet e Sopotnicës, jo larg manastirit dhe aty i zen nata.

Emin Xhambaz Kërçova arrin aty me trimat kërçovarë, dhe sulmon ushtrinë e përgjysmuar turke, e kush mundi të iki shpëtoi, kush nuk mundi hëngri plumbin. Robërit e zënë shqiptarë nga turqit i shpëtojnë dhe i këthejnë shëndoshë e mirë në Kërçovë.

Nuk shkon shumë kohë më tregonte gjyshi, Emin Xhambaz Kërçova merr ftesë nga Dervish Cara i Tetovës, që të bashkojnë forcat luftarake në luftë për çlirimin e trojeve shqiptare, dhe fillojnë me çlirimin e Shkupit e për të vazhduar për Veles, Prilep e më tej, por në Katllanovë priten nga ushtria turke në krye me Hajredin Pashën dhe Mefmet Pashë Llatasin një kroat i muslimanizuar. Ndërhyjnë edhe konzullatat e huaja për të penguar luftën e madhe që do të fillonte së shpejti, shkruan historiani Aleksandar Matkovski në veprën e tij ,,Kryengritja e Dervish Carës”, por turqit në pabesi zënë robër udhëheqësit e kryengritjes: Dervish Carën, dhe Emin Xhambaz Kërçovën. Dervish Carën pasi e robërojnë e dërgojnë në Stamboll në burg ku edhe ndërron jetë, ndërsa Emin Xhambaz Kërçova, duke e ditur se koka e tij gjallë a vdekur kërkohej nga Sulltan Mexhiti, vendos që të mos dorëzohet i gjallë, dhe lufton me një trimëri të paparë në mes forcave turke.

Krismat e pushkëve, tregonte gjyshi i dëgjon, Selim Braja me trimat kërçovarë, dhe jep kushtrimin: ,,Me dorë trima, se na e vranë komandantin,”! Trimat kërçovarë me një sulm rrëfeje sulmojnë turqit e pabesë dhe shpëtojnë komandantin e tyre i cili në një luftë të pabarabartë sikur dikur Skënderbeu, kishte marrë disa plagë të cilat më vonë i shëroi në Kosovë nga një grua shqiptare e cila ishte specialiste për shërimin e plagëve.

Ushtria e Kërçovës, duke mos pasur mundësi të këthehet përsëri në Kërçovë, vazhdon luftën deri në Cetinje të Malit Zi. Edhe atje, zhvillon një luftë kundër turqëve, duke shpëtuar nga djegëja një manastir nga ana e turqëve. Për këtë na dëshmon një banorë i Cërvicës, i cili kishte punuar në Cetinje, ku një prift i një kishe i kishte treguar se, si: Emin Xhambaz Kërçova kishte shpëtuar manastirin, dhe se këtë e vërteton një ditar ku i jepet mirënjohje këti trimi kërçovarë nga banorët e këtij vendi.

Afrohet vjeshta, më tregonte gjyshi dhe situata fillon të qetësohet, trimat kërçovarë vendosin të këthehen në Kërçovë. Kur i afrohen Dibrës, afër Rekës së Epërme nga vendasit mësojnë se, Hajredin Pasha me një ushtri të madhe i afrohet Dibrës për ta djegur e shkretuar, i bashkangjiten ushtrisë së Emin Xhambaz Kërçovës për të ndihmuar Mustafë Sheh Zerçanin në luftë kundër Hajredin Pashës. Në mesin e trimave të Rekës, tregonte gjyshi ka qenë edhe djali shtatëmbëdhjetë vjeqar i Kosum Rekës, kaçaku i njohur Halil Reka i Rimnicës. Që, sa herë që ka qëlluar në turqit, trimi i Rekës nga një turk e ka rrokullisur përdhe të vdekur.

Turqit e kishin hetuar, dhe i kishin dalë pas shpine. Këtë dredhi, tregonte gjyshi e kishte hetuar Emin Xhambaz Kërçova, dhe me disa trima kërçovar i kishte eliminuar ato ushtarë turq. Për këtë gjest Kosum Reka e kishte bërë mik shtëpie, dhe ia kishte besuar djalin e tij më vonë si kaçakë mali Halil Rekën.

Me ndihmën e trimave kërçovarë, Mustafë Sheh Zerqani shkatrron ushtrinë turke në krye me Hajredin Pashën, ku rapsodi thotë: ,,Hajredin Pashë bre, ku e le ushtrinë?” E, ai i përgjigjet: ,,Në fushë të Dibrës të gjithë të grimë”. Jo, më pak se 12.000, kanë mbetë në llogore, e në vorre pa shti”. Kjo na dëshmon se, trimat e Kërçovës ia çuan lartë emrin Dibrës trime, dhe se bashkimi i forcave bën fuqi.

Pas kësaj lufte trimat kërçovarë u shpërndanë në grupe më të vogla kaçakësh, që vazhduan të luftojnë kundër tagrambledhësve turq, e duke u dalë në ndihmë banorëve të fshatrave të Kërçovës. Të tillë Kërçova i pati shumë kaçakë, por në mes tyre mund të dallojmë: Nezir Koxhën, Selim Brajën, Fazli Dën Çelikun e shumë të tjerë. Jeta kaçake në territorin e Kërçovës vazhdoi edhe gjatë kohës, kur Kërçova ra nën sundimin e Mbretërisë serbo-kroato – sllovene…
Shkruar nga Bajram Çeliku

/botasot