Fisi Ilir i Penestëve me kryqytetin e tyre Uskanën

Njëri ndër fiset e shumta Ilire që kanë jetuar në Ballkanin jugorë ka qenë edhe Fisi i Penestëve. Ky fis Ilir shtrihej, duke filluar nga Bukoviku mal në mes të Kërçovës e Gostivarit, ne lindje lumi Treska, (Ilirida) e deri në Brodin e sotëm. Pastai kufiri i Penestëve vazhdonte drejt malit Barbaras, kalasë së Debreshtit, kalasë së Neroves ne Krushevë, Kalasw sw Dervenikut ne Demir Hisari. Prej aty kufiri vazhdonte drejt Debërcës ku dilte në Orovnik, aty ku sot wshte ajroporti i Ohrit, bregu i Liqenit, ku kufizohej me fisin tjeter Ilir Dasaretët me kryeqytet Lihnidin (Ohrin). Në perëndim kufiri i këti fisi Ilir vazhdonte nga Struga, rrjedha e lumiot Drin i Zi (Drimon) Orovniku (Dibra e sotme), pastaj rrjedha e lumit Radika , Zhupa, Reka e Epërme dhe e Poshtme e deri në Mavrovë.

Se popullata shqiptare që jeton sot në Kërçovë Strugë, Dibër e fshatrat e Rekës, janë pasardhës të këtij fisi ilir,-Penestet, tregon edhe fakti se kjo popullatë shqiptare flet një nëndialekt të njejtë të gjuhës shqipe, i kanë kësulat e bardha të rrafshta, te njohura si kesula dibrane, për shkak se ne kohën e Skënderbeut i gjith ky teritor është quajtur “Krahina e Dibrës”. Pastaj edhe tirqit që i kanë veshur dhe përdorur popullata e kësajë krahine, dallojnë nga tirqit e krahinave tjera të tokave shqiptare. Kësula e bardhë kërçovare, strugane e dibrame dallojne nga kësula e bardhe dhe e rrafshët e Shqipërisë së Mesme dhe të Veriut, e cila kësulë(qeleshe) është më e shkurtër dhe më e gjërë se ajo dibrane.

Pastaj Penestët që kanë pasur kryeqytet Uscanën , në veri jënë kufizuar me Dardanët qe kryeqytet kanë pasur Skupin, e që në kohën Osmane poashtu ka qene kryeqytet i Vilajetit të Kosovës, kurse Uscana që në mesjete na paraqitet me emër të ri dhe për herë të parë, në vitin 1018 si Kirçava e më vonë si Kërçova, në kohën osmane i ka takuar Vilajetit te Manastirit.)[3]. Në shumë lokalitete të Kërçovës hasen gjurmë të vjetra arkeologjike dhe onomastike që dëshmojnë praninë e hershme të elementit shqiptar në këto troje. Për gjurmë të tilla flasin edhe topikët, Arbanasi e Arbanisec në lokalitetet Atishtë, Velmej e Vraneshnicë të Kërçovës; Arbanashki në Dolencën e Mansatirit; Arbërkulla (Arapkulla) ne malin Bistra të Kërçovës, në të cilat jënë gërmuar dhe gjetur objekte të vjetra arkeologjike ).

Krahas këtyre mund të përmendim edhe “Tumat”, varreza tumulare ose “Kodërvarre” në Zajaz të Kërçovës, në Llagje, pjesë e Zajazit që në popullatë është e njohur (Ke Tuma), Trojet ne Tuhin, Manastirishte në Arangjell,Markulia ne Serbice, Kodra e Sateskës në trekëndëshin Zajaz-Greshnicë-Kolibar-Llagje,Cuka Cervice, të cilët janë një dëshmi tjetër për gjurmë të vjetra vendbanimesh në këto anë[5]. Jo larg Uskanës ka kaluar dhe rruga e njohur Via Egnatia, që lidhte Durrësin me Konstantinopolin (Stambollin) e që kalonte nëpër Ohër, Manastir, Selanik dhe lidhte Perandorinë e Romës me brendinë e Ballkanit, në drejtim Lindje-Perendim, që do të ketë pasur një rëndësi jo të vogël edhe për vetë zhvillimin intensiv e kulturor të kësaj zone. Rëndësi të ndjeshme në këtë periodë kanë pasur edhe rrugët që e bënin Kërçovën një nyje shumë të rëndësishme që lidhte lindjen me perëndimin po edhe veri jug. Me rëndësi të veçantë ishte rruga që shkonte në drejtim Dibër-Kërçovë-Prilep-Stobi, pastaj Ohër – Kërçovë- Gostivarë Tetovë Shkup, ; Manastir – Kërçovë – Brod – rrjedha e Lumit Treska – Shkup, etj. të cilat nuk kanë shërbyar thjeshtë, vetëm për komunikacion, por kanë pasur edhe rëndësi strategjike.

Në mesin e sh.II (169 p.e.) Maqedhonia Antike dhe Iliria u likuiduan nga Perandoria Romake dhe këto teritore u shndërruan në Provinca të thjeshta romake ku banorët e këtyre vendeve iu nënshtruan një asimilimi dhe romanizimi shumë të ashpër. Por pas ndarjes së Romës në 395, ilirët mbetën nën Bizantin dhe i shpëtuan asimilimit dhe zhdukjes së plotë. Edhe Uscana mbeti nën juridiksionin e Perandorisë së Lindjes-Bizantit dhe në vitin 1018 në dokumente paraqitet me një emër të rinjë “Kirçava” ose si që e hasim më vonë në dokumentet osmane Kirçova.
USCANA
Uscana ka qenë e banuar shumë dendur qysh në periodën e Neolitit sepse në regjionin e Kërçovës ka gjurmë të jetës njerëzore që në atë kohë, përkatësisht qysh ne kohen e Neolitit. Gjurmë të kulturës neolitike jënë evidentuar në fshatin Cërvicë të Kërcovës nga një ekip profesional arkeologësh nga Shoqata e Arkeologëve të Maqedonisë te udhehequr nga arkeologu i njohur me origjine kroate Viktpor Lilqiq i cili edhe është ligjërues i Arkelogjise, në Universitetin e Shkupit, ose më saktë në lokalitetin që nga vendasit quhet “Chuka e Cërvicës” në veri të Kërçovës.)

Burimet antike përmendin fiset ilire që kanë jetuar ne teritorin e Maqedonisë së sotme, si Dardanët që kanë përfshirë Kosovwn deri te Nishi, pastaj Shkupin, Tetovën dhe Gostivarin, Paionët përgjatë rrjedhës së poshtme të Vardarit, dmth rreth Velesit të sotëm, pastaj Lynkestët përreth Manastirit e Prespës, Deriopët në rrethinën e Prilepit, Dasaretët në rajonin e Ohrit dhe Penestët në Krçovë, Strugë, Dibër e Mavrovë.(Më gjeresisht mund te shihni: Jovan Trifunoski, Kiçevska Kotlina, Skopje,faqe 311, ; Ilmi Veliu, Burimet Antike qe flasin per Iliret).
Në fund te shekullit II, p.e teritori i Kërçovës-Uscana ra nën pushtimin romak(.[8] Jireçek thotë se Uskana ka qenë vendosur përafërsisht në vendin e Kërçovës së sotme. Emri antik i këtij qyteti nuk mbijetoi, u zhduk në periodën e Mesjetës si pasojë e pushtimeve të popullsive ardhacake slave, të cilët e kishin zakon që të ndërronin emrat që nuk ishin të natyrës së gjuhës së tyre dhe t’i konvertonin këto me emra sllavë.

Sa i përket pyetjes se ku mund të jenë themelet e Uskanës Ilire, shkencëtarët nuk jënë të një mendimi. Disa historianë sllavomaqedonas e kërkojnë Uscanën në rrethinat e Dibrës së sotme. Kundër një mendimi të tillë është grupi tjetër i shkëncëtarëve që mendojnë se Uscana është shtrirë diku në rrethinat e Kërçovës së sotme, me të cilin mendim pajtohem edhe unë dhe në vazhdim do të mundohem të sjellë disa të dhëna të reja nga gërmimet arkeologjike që jënë bërë kohët e fundit dhje që na japin të drejtë të mendojme se Kërçova e sotme është e ndërtuar mbi themelet e Uscanës.

Valdun Saria, duke shkruar për Uskanën, në Pauly-Wiscowa, Real- enciklopedi , Shtutgard, 1961.f. 1075, ka dhënë mendime shumë me rëndësi në lidhje me lokalizimin e themeleve të Uskanës. Ai vetë pajtohet me qëndrimin e atij grupi të shkencëtarëve që Uskanën e kërkojnë në Kërçovë e rrethinë, duke propozuar që të bëhen gjurmime arkeologjike dhe të vërtetohet me saktësi se në cilën pjesë të Kërçovës së sotme do të ketë qenë Uskana antike..

Fanulla Papazoglu, duke i pasur parasyshë fjalët e Tit Livit se Uskana ka qenë qyteti më i madh i fisit ilir të Penestëve dhe se gjindej jo largë Lihnidit, dhe tri ditë udhtimi nga Stybera (Qepigovo) afër Prilepit në Pellagoni, ka ardhur në përfundim se është e mundur që Uskana të lokalizohet te Kërçova.[11]
Nikola Vuliq, Ratovanje Makedonskog kralja Perseja protiv rimjanima, 170-169, prije hrista, Glasnik SKA,br. 160, str, 139[12], shkruan se “Uskanu bi trebalo trazhiti kod Kiceva ,I da je Uskana danashnja Kicevo” Uskanën duhet kërkuar te Kërçova dhe se Uskana është Kërçova e sotme. Këte e thotë edhe në kumtesën “Geografija Juzhne Srbije u anticko doba,”Glasnik Skopskog nauçnog drushtva XIX, 1938.

J. Kramer thotë se Uskana ka pasur rreth 10 mijë banor dhe se një qytet kaq i madh ka mundur të shtrihej vetëm mbi aty ku sote eshte Kërçova.
Në realitet ky qytet antik, thotë ai ka mundur të jetë në trekëndëshin që ka ndarë shtetin e Dardanisë nga shteti i Maqedonisë Antike dhe Ilirisë të udhëhequr nga mbreti i fundit Genti i cili e humbi luftën kundër romakëve dhe sëbashku me mbretin e Maqedonisë u dërguan si robër lufte në Romë. Pra nëse mbështetemi në mendimin e Kramer se Uskana shtrihej në këtë trekëndësh atëherë del se ajo është Kërçova e sotme sepse në veri të Kërçovës shtrihej Dardania, në lindje, ne ate ane te Velesit,shtrihej Maqedhonia Antike, dhe në jug-perendim të Kërçovës, mbi Rahovnik, Dibra e sotme, ishte kufiri me nje pjese te tritorit ilir qe udhehiqej nga mbreti i fundit ilir Genti e qe quhej Iliria.[14] Edhe nehere te perserisim se nga argumentet qe u prezentuan del se Uskana eshte Kerçova e sotme.

/ms