Pas Kërçovës – Një Ftesë për Vetë-Reflektim! Shkruan Liridona Veliu Ashiku

Nuk shkruaj për të numëruar vota, por për të matur ndërgjegje. Nuk është fjala për humbje a fitore, por për ne: si e duam kombin dhe si, jo rrallë, harrojmë ta përmirësojmë. Flas si pjesë e të njëjtit trup shoqëror: me dhimbjen e humbjes dhe me detyrimin e kthjellimit.

1) Kombi fillimisht, bashkë me standarde
“Kombi sefte” nuk është arsyetim për askënd. Kur shndërrohet në paravan për dështim dhe mungesë llogaridhënieje, parulla humb peshë morale dhe politike. Dashuria e vërtetë për kombin është aftësia për ta përballur me të vërtetën, jo për ta fshehur prej saj. Një komb që nuk duron kritikën është mit, jo projekt; mitet prodhojnë arsyetime, jo institucione. Le të kthejmë parimin në praktikë: kombi i pari do të thotë e drejta e qytetarit e para, standardi publik i pari, barazia e shërbimit e para. Është koha.

Po, lojaliteti kombëtar është themeli ynë. Por themeli çahet kur kërkohet si detyrim dhe nuk fitohet si besim. Lojaliteti që lind nga transparenca, nga shërbimi i matshëm, nga barazia e aksesit — bëhet i qëndrueshëm dhe bashkues. Ndërsa lojaliteti i kërkuar me thirrje dhe zemërim mbetet sentimental dhe manipulues. Le ta themi qartë: kërkesa për standarde nuk e zbeh lojalitetin; e pastron, e thellon, e nderon. Andaj, thirrjet si “tradhtarë” dhe mallkimet ndër breza ndaj atyre që votuan “tjetrin” janë të kuptueshme si shprehje e mllefit tonë historik, por nuk janë konstruktive.

Ta kthejmë zemërimin në instrument: jo anatema për njëri-tjetrin, por indikatorë të matshëm për qeverisjen; jo gjykim masiv të votuesit, por vlerësim të pushtetit. Besnikëria etnike është më e fortë kur udhëheqësit (përfshirë “t’tonit”) kanë frikë nga gjykimi i qytetarëve, jo kur qytetarët kanë frikë nga gjykimi i njëri-tjetrit.

2) Pazaret nuk janë përfaqësim (dhe si matet përfaqësimi)
Nuk është qytetari që tradhton kur kërkon cilësi (nëse kërkon cilësi — unë nuk merrem me ato që kane inate personale se nuk ia vlen, por nuk mendoj se të gjithë kanë vetëm inate personale); tradhton ai që e kthen mandatin në monedhë pazari. Skemat “ti këtu, unë atje; ti merr këtë komunë, unë atë” degradojnë besimin dhe e shesin identitetin me çmimin e radhës. Në atë moment, përfaqësimi s’është më shërbim publik, por llogari interesi personal. Nëse duam ta ndalim këtë spirale, duhet ta delegjitimojmë pazarin si imoralitet politik, jo ta mbrojmë me flamur. Kombi nuk mbron pazarxhinjtë; kombi mbron qytetarin që kërkon dinjitet — mjafton të shikoni kombet më të përparuara të botës dhe mirëqenien e qytetarëve të tyre.

Nuk mjafton “i yni” në zyrë nëse zyrën e privatizon. Emri, flamuri, gjuha nuk janë amnisti për korrupsionin dhe keqpërdorim. Përfaqësimi i vërtetë matet me tregues të verifikueshëm: shërbime të barabarta, buxhete të hapura, vendimmarrje të gjurmuar. Pa këto, identiteti kombëtar kthehet në mjet për të heshtur moralin. Në atë pikë, humbja e një posti s’është tragjedi; tragjedi është të mbajmë postin dhe të humbim dinjitetin.

Brenda kornizës sonë, të ngremë konkurrencë reale mes alternativave shqiptare — me rregulla, jo veç me flamuj. Pjekuria s’është dorëzim; është kushtëzim. Nëse s’i plotësojnë, i largojmë. Nëse i plotësojnë, fitojmë të gjithë. Kombi forcohet kur standardet janë më të larta se simbolet, mendoj unë.

3) “Të jemi aty” — vetëm me kushte paraprake (kontratë publike)
Thuhet “së pari të jemi aty, pastaj vjen vetëdija qytetare dhe emancipimi.” Deri kurë? Prania pa standarde është hije, jo forcë. Nuk bëhesh përfaqësues sepse ulesh në karrige, por sepse mban peshën e besimit te bashkë-kombasit/qytetarët tënd. Përgjegjësia nuk vjen pas përfaqësimit — ajo e bën të vlefshëm përfaqësimin, i paraprin atij; për ndryshe veç bëjmë llafe. Nëse “të jemi aty” kthehet në qëllim më vete, riprodhojmë dhe arsyetojmë elitën që është aty prej vitesh dhe s’përfaqëson askënd; dhe pikërisht ky cikël e ushqen pazarin. “Njëri-tjetërin në doni, të paudhë mos punoni” tha Naimi. Pra, ne mund të duhemi sa të duam (biles pak si shumë ndonjëherë sipas asaj që po shoh nëpër zyra), por pa udhë dhe orientim politik kot se duhemi.

Kontratë publike për këdo që qeveris: transparencë mujore e buxhetit dhe shërbimeve; tregues për barazi në punësim, gjuhë, akses; afate dhe raportim periodik para qytetarëve; sanksione politike kur dështojnë. Këto kushte nuk duhet patjetër të vijnë pas bashkimit kombëtar — ato e bëjnë bashkimin të besueshëm. Vetëm kështu përfaqësimi s’është pozicion, por përgjegjësi; dhe lojaliteti s’është detyrim, por besim i merituar.

4) Nuk ka bashkim pa të vërtetën — dhe pa rregull të hapur loje
Bashkimi që kërkon heshtje dhe lejon papërgjegjësi në emër të kombit është dështim i veshur me flamur. Bashkimi i qëndrueshëm lind nga ndershmëria, strategjia dhe nga rregulli i matshëm i lojës. Jo veç “kush ije” por edhe “sa bon.” “Shka punuen kta per Atdhe? Ku janë krenat qi kanë pre? Librat shqip qi kanë botue?” pyeti Fishta.

Ta pranojmë publikisht: u bënë pazare politike dhe morale me identitetin dhe si rrjedhojë u humb besimi. Ringritja fillon kur lidhim identitetin me përgjegjësinë: jo kush jemi në letër, por çfarë garantojmë në praktikë. Pa këtë kthesë morale, çdo thirrje për bashkim mbetet muhabet kafesh.

5) Gratë: nga dekor morali në themel të legjitimitetit
Kemi madhëruar nënën, por shpesh kemi heshtur qytetaren. Kjo ndodh kudo — jo vetëm ndër shqiptarë, por ama — s’duhet të ndodhë. Të thuash “hë, se konekon nodh kjo” nuk është arsyetim. Heshtja, përjashtimi, stigmatizimi nuk janë çështje anësore, por plagë politike. Barazia gjinore nuk është lëmoshë; është kusht i legjitimitetit. Kombi s’është vetëm burrëror, është njerëzor — ose nuk është fare. Kjo duhet kuptuar.

Po, edhe gratë mbajnë përgjegjësi për vendimet e tyre — patjetër. Por në këtë rast, gratë nuk janë fytyrat publike që kërkojnë votën; ndaj përgjegjësia morale nuk bie mbi to, por mbi ata që kërkojnë përfaqësim në emër të tyre. Ata mund të shahen me burrat e vet n’shtëpi sa të duan, por populli s’ka punë me ata — ka punë me atë që i përfaqëson publikisht.

6) Diaspora: urë që ka mbajtur peshë — dhe mund të mbajë standard
Diaspora ka bërë mrekulli: ka mbajtur familje ka hapur rrjete, ka folur në gjuhën e botës për kauzat tona. Kjo meritë s’mund të zbehet. “Shkoni ku të shkoni, për kombin e juj ka nji llaf të mirë konekon t’a thuni” m’tha babi mua dhe shoqes sime, Trimes, në një dhomë të vogël në Ljubljanë si studente që ishim. N’Zvicër, Austri, Suedi, Danimarkë, Irlandë dhe SHBA, ky betim më ndjek. Por po aq e vërtetë është se jeta s’ndodh në distancë dhe unë këtë e di. Aty ku jetohet, votohet, e kërkohet llogari — aty ndërtohet ndryshimi. Nga diaspora mund të vijnë ide, standarde, mbështetje; por kërkesa për llogaridhënie, për bashkim e për shërbim të ndershëm duhet të vijë nga ata që përballen çdo ditë me pasojat.

Prandaj, shpëtimi dhe moralizimi nga larg s’ngre ura, dëgjimi po. Të ndihmojmë njëri-tjetrin jo me zë më të lartë, por me përgjegjësi më të thellë. Sepse kombi nuk mbahet nga distanca — mbahet nga lidhja, nga dëgjimi, nga përbashkësia në të vërtetën.

7) Humbja si mësim: fundi i një mënyre, jo i një ëndrre
Kërçova dhemb, por është pasqyrë, jo varrim. Kam dëgjuar shumë ditëve të fundit për atë se si kjo është “shkatërrim” dhe “degradim” — edhe është, në shumë mënyra, sidomos i atyre që na udhëheqim. Për mua, edhe një herë, e tërë kjo situatë është më shumë pasqyrim i klasës politike dhe turp i tyre, sesa popullit që sot po i nxjerrin sytë njëri-tjetrit. Andaj, duhet mbyllur një epokë ku retorika dhe muhabeti zëvendësonte shërbimin dhe duhet hapur një epokë ku shërbimi provon retorikën (edhe atë — ose, posaçërisht atë — kombëtare), e vë në test atë, e sfidon. Nëse ky moment kthehet në kërkesë për cilësi, atëherë është fillim. Nëse kthehet në alibi për të njëjtët lojtarë, atëherë është humbje me dyfish kamatë. E ardhmja varet nga një pyetje e vetme: a guxojmë t’i kërkojmë më shumë vetes për veten?

Së fundmi
Ky nuk është apel kundër askujt, por për të gjithë, thënë — edhe një herë — me përulësinë e asaj që nuk jeton më në Kërçovë. Me gjithë trishtimin që kjo na jep, unë nuk po them që “tradhtarët” të varen në shesh, sepse s’e kuptoj çfarë do të sillte kjo përveç përçarjes dhe sepse mendoj se, duke bërë këtë, ne e zhvendosim fokusin nga ata që në të vërtetë kanë faj. Është thirrje për vetërespekt, reflektim dhe bashkim. Të duash kombin nuk do të thotë ta mbrosh nga e vërteta; do të thotë ta duash aq shumë sa të mos e lësh të gënjejë veten. Po ashtu, të jesh shqiptar nuk do të thotë të pajtohesh me gjithçka që bëhet në emër të shqiptarëve; do të thotë ta duash njëri-tjetrin mjaftueshëm për të mos pranuar më pak se dinjitetin që meritojmë.

/ms