Maqedoni: Mungojnë 500 milionë euro nga parat e shtetit ?

Presionet demografike dhe rritja më e ngadaltë e numrit të personave të siguruar në krahasim me pensionistët kanë rritur presionin mbi sistemin e pensioneve për vite me radhë. Vit pas viti, ai po i afrohet një pike në të cilën nuk ka hapësirë ​​për manovrim, përveç nëse zbatohen reforma në sistem. Hendeku midis të ardhurave dhe shpenzimeve po rritet, dhe Fondi i Sigurimeve Pensionale po bëhet gjithnjë e më i varur nga buxheti i shtetit.

Sipas Fondit Monetar sistemi i pensioneve i Maqedonisë së Veriut përballet me presione financiare afatgjata që rrjedhin nga trendet demografike, duke përfshirë një popullsi në plakje, migrimin dhe rritjen më të ngadaltë të kontribuuesve në krahasim me përfituesit. Bazuar në këtë analizë, vlerësohet se pa reforma, presionet fiskale që lidhen me pensionet ka të ngjarë të rriten me kalimin e kohës.

MASA EMERGJENTE
Nga ana tjetër, gjetjet e Këshillit Fiskal tregojnë se pa masa dhe reforma, deficiti në Fondin Pensional brenda dhjetë vjetësh mund të arrijë një shifër prej 1.3 miliardë eurosh – ose 6.6% të Prodhimit të Brendshëm Bruto midis viteve 2035 dhe 2037. Analiza e fundit e Këshillit Fiskal tregon se Deficiti strukturor i Fondit PIOM (duke përfshirë kostot e tranzicionit dhe kontributet shëndetësore) arriti në 54.4 miliardë denarë në vitin 2025, ose 5.2% të PBB-së. Gjithashtu rreth 41% e shpenzimeve të Fondit financohen nga buxheti.

Arsyet për këtë janë ulja e normës së kontributeve në të kaluarën, rritjet diskrecionare të pensioneve mbi formulën ligjore, tendencat negative demografike (plakja e popullsisë dhe lindshmëria e ulët) dhe rikthimi i rritjes së informalitetit në tregun e punës.

Këshilli Fiskal thotë se boshllëku në PIOM ka kohë që ka dhënë alarmin dhe kanë dalë para publikut me një paketë specifike masash për të zvogëluar minusin në fond. Në analizën e paraqitur, rekomandimet janë rritja e kontributeve të punonjësve, të cilat aktualisht arrijnë në 18.8 për qind deri në 20 për qind, rritja e pjesëmarrjes së grave në tregun e punës ,rritja e moshës së daljes në pension me një vit, qëndrimi vullnetar në punë për aq kohë sa të jetë e mundur, një pension minimal më i lartë në vend të, siç u theksua, rritjeve ad-hoc, dhe braktisja e praktikës së vendimeve diskrecionare siç është rritja lineare e pensioneve, e cila, sipas tyre, ka thelluar krizën financiare në sistemin e pensioneve.

Megjithatë, ata paralajmërojnë gjithashtu se nëse paketa e reformave nuk zbatohet tani, pas rreth dhjetë vitesh do të duhet të merren masa më të dhimbshme.

RRITJA E KONTRIBUTEVE
Lidhur me rritjen e kontributeve për pensione, ekspertët vendas sugjerojnë që kjo të bëhet gradualisht, por të fillojë në kohë. “Të gjithë palët e interesuara, të gjitha analizat thonë se duhet të bëhet gradualisht. madje mund të bëhet edhe me 0.3 ose 0.2 për qind në vit. Është më mirë ta bëjmë gradualisht tani, dhe nuk mendoj se ky është një problem i madh dhe çmim politik”, tha kryetari i Këshillit Fiskal, Abdulmenaf Bexheti. Njëherësh, Kryetari i Këshillit Fiskal, akademiku Abdulmenaf Bexheti, bëri thirrje për kujdes në rekomandime, sepse ato do të kenë, tha ai, efekte afatgjata dhe politikanët, siç theksoi ai, i shohin gjërat në planin afatshkurtër. “Nevojiten masa të kombinuara, në vend të masave individuale”, theksoi ai.

Kreu i Fondit Pensional, Nikolla Memov, gjithashtu pajtohet se duhet të ketë një korrigjim në rritje të kontributit. Analizat e tij tregojnë se brenda një viti deficiti në piom u rrit me rreth 160 milionë euro. “Kjo normë kontributi duhet të rritet, por gradualisht. Këto 18.8 përqind nuk janë të mjaftueshme që ne të paguajmë pensionet tona tani për tani. Llogaritjet tona e tregojnë këtë. Kjo normë kontributi duhet të rritet, por gradualisht”, tha Memov.

Sipas tij, në vitin 2026 është rritur me 10 miliardë denarë krahasuar me vitin 2025 dhe arrin në 64 miliardë denarë. “Kjo do të thotë se mungojnë 500 milionë euro për pagesat e pensioneve, 220 milionë për sigurimin shëndetësor për pensionistët dhe mbi 300 milionë euro për Shtyllën e Dytë”, thotë Memov. Aktualisht, mbi 40 për qind e shpenzimeve në PIOM mbulohen nga thesari i shtetit. Boshllëku në PIOM është një problem që është diskutuar prej vitesh, dhe Banka Botërore dhe FMN-ja kanë rekomanduar disa herë që, përveç kontributit, të rritet edhe kufiri i daljes në pension.

Drejtori Memov zbuloi se po punojnë për ndryshimin e metodologjisë për pagesën e pensioneve. “Tani ato llogariten sipas pagës mesatare dhe viteve të shërbimit, por jo sipas kontributit total të bërë nga i siguruari. Kjo stimulon deficitin sepse punonjësit me paga të larta, kur arrijnë nivelin e pensionit prej 60 ose maksimumin 85 mijë denarë, ndalojnë së paguari kontribute”, reagoi Memov. “Kemi raste të qytetarëve që marrin një pagë mujore deri në 10 milionë denarë, por paguajnë kontribute vetëm prej një milion denarësh. Kjo duhet të ndryshojë”, theksoi Memov.

TRE NDIKIMET
Analiza e Këshillit Fiskal tregon se Deficiti strukturor i Fondit të Pensioneve – pensionet, kostot kalimtare për shtyllën e dytë dhe kontributet shëndetësore, të reduktuara nga të ardhurat nga kontributet vetanake prej 5.2% të PBB-së është rezultat i tre ndikimeve që kanë vepruar për më shumë se dy dekada. Së pari, norma e kontributeve u ul nga 21.2% në 18% në vitet 2009-2010 (nga 1 korriku 2025 është 19.9%), dhe pensionet janë rritur disa herë jashtë formulës ligjore.

Së dyti, tendencat demografike: shkalla e fertilitetit është 1.6, rritja natyrore ka qenë negative që nga viti 2019, dhe që nga viti 2021 numri i personave mbi 65 vjeç tejkalon numrin e fëmijëve.

Së treti, tregu i punës: informaliteti është rritur përsëri në 13.5%, dhe gratë mbeten dukshëm më pak ekonomikisht aktive se burrat. Nga viti 2023, shpenzimet për pensionet do të rriten dukshëm më shpejt se të ardhurat nga kontributet – 19% në vitin 2025 kundrejt 8.8%. Ky nuk është një efekt demografik, por një rezultat i indeksimit dhe rritjeve lineare të pensioneve.

Studimi tregon se asnjë masë e vetme nuk është e mjaftueshme. Me një reformë, pra një paketë të kombinuar me një rritje graduale të kontributit në 20%, indeksim vetëm me inflacionin, pjesëmarrje më të lartë të grave në tregun e punës dhe ulje të informalitetit, deficiti bie në 4.2% të PBB-së deri në vitin 2030 në vend të 4.3%, dhe deri në vitin 2050 nën 0.5%. Ndryshimi në moshën e daljes në pension në atë paketë ka një efekt të vogël shtesë, më pak se 0.2 pikë përqindjeje të PBB-së. Çmimi është një normë më e ulët zëvendësimi (pension 8 në raport me pagën neto). Nëse mbahet formula aktuale e indeksimit, deficiti mbetet mbi 4% të PBB-së deri në vitin 2040.

/koha.mk