25 vjet nga (Mos)Marrëveshja e Ohrit ?

Sot kur shënojmë 25-vjetorin e Marrëveshjes së Ohrit, marrëveshje që ndoshta është komentuar dhe debatuar më shumë se çdo dokument tjetër politik në Maqedoninë e Veriut. Për një çerek shekulli ajo ka qenë objekt interpretimesh të ndryshme, debatesh politike dhe analizash akademike, jo vetëm në skenën e brendshme politike, por edhe nga faktori ndërkombëtar, i cili ishte garantues i arritjes dhe zbatimit të saj. Për të kuptuar peshën historike të kësaj marrëveshjeje, mendoj se është më mirë të nisemi nga përvoja konkrete sesa nga teoria. Prandaj, sot do të ndalem më shumë te ndryshimet që ajo ka sjellë në jetën e përditshme të shqiptarëve, pa anashkaluar sfidat që vazhdojnë të ekzistojnë.

Në fund të viteve ’80, konkretisht në vitin 1988, unë, si një 14-vjeçar nga Kumanova, u detyrova të shkoja në Gjilan për të ndjekur shkollën e mesme, sepse mundësia për arsimim në gjuhën shqipe nuk ekzistonte në qytetin tim. Më pas, në periudhën 1992–1994, diploma ime nuk njihej për shkak të rrethanave politike. Në vitin 1994 arrita të regjistrohesha në Universitetin e Tiranës, e cila në atë kohë ishte dera e vetme e hapur për shqiptarët që dëshironin të merrnin një diplomë universitare.

Por sfidat nuk përfunduan aty. Edhe diploma universitare nuk njihej, derisa u organizuam dhe ushtruam presion që të nënshkruhej marrëveshja për njohjen e diplomave ndërmjet Maqedonisë dhe Shqipërisë. Punësimi im i parë i rregullt erdhi vetëm në vitin 2003, pas shtatë vitesh pune si honorar. E mbyll këtu historinë time personale, por jo realitetin që përjetoi brezi im.

Vuajtjet, pengesat dhe diskriminimi ishin pjesë e jetës së përditshme të mijëra shqiptarëve. Kur këto përvoja ia tregoj sot djalit tim 16-vjeçar, ai më shikon me habi, sikur të flisja për një epokë shumë të largët dhe jo për ngjarje të ndodhura vetëm tri dekada më parë. Ky është, ndoshta, treguesi më i mirë se sa shumë ka ndryshuar vendi. Nëse dikur Kumanova simbolizonte mungesën e arsimit të mesëm në gjuhën shqipe, sot gjimnazi mban emrin “Sami Frashëri”. Nëse dikur ishte e paimagjinueshme të kishte fakultete në gjuhën shqipe në Kumanovë, sot ato ekzistojnë. Nëse dikur qytetari shqiptar duhej të lutej për të zgjidhur edhe problemet më elementare administrative, sot ai i kërkon të drejtat e tij si qytetar i barabartë. Nëse dikur në sportelet e Ministrisë së Punëve të Brendshme ndodhnin përplasje për shkak të trajtimit diskriminues, sot ato skena i përkasin së kaluarës. Shqiptari nuk hyn më në institucionet shtetërore me kokën ulur, por me dinjitet dhe vetëbesim. Këto ndryshime nuk erdhën vetvetiu. Ato janë rezultat i Marrëveshjes së Ohrit.

Nuk ka dilemë se Marrëveshja e Ohrit ndryshoi fizionominë kushtetuese, institucionale dhe politike të Maqedonisë së Veriut. Ajo i dha fund një modeli shtetëror që prodhonte pabarazi dhe hapi rrugën për ndërtimin e një sistemi më gjithëpërfshirës. Megjithatë, pas 25 vitesh shtrohet një pyetje legjitime: A i ka përmbushur Marrëveshja e Ohrit të gjitha pritjet dhe aspiratat e shqiptarëve? Përgjigjja është jo.

Jo sepse Marrëveshja ishte e gabuar, por sepse zbatimi i saj ka qenë shpesh i pjesshëm, selektiv dhe i kushtëzuar nga vullneti politik i qeverive të ndryshme. Edhe sot vazhdojnë të shfaqen sfida që dëshmojnë se një pjesë e frymës së Marrëveshjes ende nuk është përvetësuar plotësisht. Shembujt janë të shumtë. Përpjekjet për të hequr tabelat rrugore dygjuhëshe dhe për t’i zëvendësuar ato me tabela vetëm në gjuhën maqedonase nuk janë vetëm çështje administrative, ato janë sinjale politike që sfidojnë një nga shtyllat themelore të Marrëveshjes së Ohrit, respektimin e barazisë gjuhësore. Po ashtu, përfaqësimi i drejtë dhe adekuat vazhdon të mbetet një objekt debatesh, ndërkohë që në praktikë nuk realizohet gjithmonë në frymën me të cilën ishte konceptuar. Në vend që të shihet si një mekanizëm për ndërtimin e besimit ndërmjet komuniteteve, ai shpesh trajtohet si një detyrim formal.

Një problem tjetër, që prek drejtpërdrejt identitetin e qytetarëve, është regjistrimi i emrave dhe mbiemrave. Edhe sot një numër i konsiderueshëm qytetarësh shqiptarë përballen me shtrembërimin e emrave të tyre, sepse ato nuk shkruhen sipas drejtshkrimit të gjuhës shqipe. Emri nuk është vetëm një e dhënë administrative, ai është pjesë e identitetit dhe dinjitetit të njeriut. Prandaj, respektimi i tij është edhe respektim i barazisë.

Duhet thënë qartë se Marrëveshja e Ohrit i shërbeu Maqedonisë së Veriut. Ajo shmangu një konflikt të zgjatur, ruajti karakterin unitar të shtetit dhe krijoi bazat për stabilitetin politik. Në këtë kuptim, Marrëveshja nuk i mori asgjë shtetit, përkundrazi, e forcoi atë. Por është i pamohueshëm fakti se shkelja e legjitimitetit te shqiptarët jo vetëm që është i dëmshëm për shqiptaret por parasëgjithash për vete maqedonasit dhe Maqedoninë. Avazi i përzgjedhjes së politikanëve që do të përfaqësojnë qytetarët është presedan i rrezikshëm sepse me këtë jepen mesazhe të qarta të bishtnimit jo vetëm të Marrëveshjes së Ohrit por edhe të dinjitetit qytetar e kombëtar. Sa do që kjo për një moment mund të duket veprim joshës pasojat do të jenë të pa rikoperushme jo vetëm për partitë, por për vet shtetin.

Është po aq e vërtetë se aspiratat e shqiptarëve në vitin 2026 nuk janë të njëjtat me ato të vitit 2001. Ashtu si ndryshojnë nevojat e një njeriu me kalimin e viteve, edhe shoqëritë evoluojnë. Një fëmijë dhjetëvjeçar nuk ka të njëjtat kërkesa me një të ri njëzetepesëvjeçar. Kjo vlen edhe për marrëdhëniet ndëretnike dhe për zhvillimin e demokracisë. Nëse lufta e vitit 2001 ishte pasojë e diskriminimit dhe e mohimit të të drejtave themelore, Marrëveshja e Ohrit e mbylli atë kapitull. Megjithatë, sa herë që tentohet të relativizohen ose të kufizohen të drejtat e fituara, është e natyrshme që të lindin reagime.

Historia na ka mësuar se rezistenca ndaj barazisë nuk ka qenë kurrë e qëndrueshme. Dikur kundërshtohej edhe një fakultet në gjuhën shqipe, sot kemi universitete. Shumë nga politikanët që në vitet ’90 kundërshtonin këto procese, sot pranojnë se kanë gabuar. Besoj se koha do ta dëshmojë të njëjtën gjë edhe për ata që sot përpiqen ta zbehin ose ta relativizojnë Marrëveshjen e Ohrit.

Në fund, shqiptarët nuk mund të mbeten peng i negociatave të pafundme për zbatimin e të drejtave që janë dakorduar tashmë para 25 vitesh. Brezi që është rritur pas Marrëveshjes së Ohrit ka pritje të reja. Ai kërkon institucione funksionale, barazi reale, respekt për identitetin dhe mundësi të barabarta. Ai nuk është i gatshëm të negociojë vazhdimisht për të drejta që duhet të jenë të padiskutueshme. Prandaj, sfida e 25 viteve të ardhshme nuk është vetëm mbrojtja e Marrëveshjes së Ohrit, por zbatimi i plotë i saj dhe ndërtimi i një modeli të ri marrëdhëniesh ndëretnike, të bazuar jo vetëm në balancë politike, por në barazi substanciale, respekt të ndërsjellë dhe qytetari të barabartë. Ky do të ishte nderimi më i mirë që mund t’i bëjmë Marrëveshjes së Ohrit në 25-vjetorin e saj.

/koha.mk