Cilësia si alibi dhe rreziku real për universitetet në gjuhën shqipe. Shkruan Doc.Dr. Rilind Mahmudi

Është fakt i pamohueshëm se ligji aktual për arsimin e lartë ka nevojë për ndryshim për të rritur cilësinë në universitetet dhe institutet shkencore. Nevojën për ndryshimin e ligjit për arsimin e lartë jo vetëm që nuk e kundërshtojnë mësimdhënësit, por edhe e mbështesin fuqimisht. Por problemi me projektligjin e ri për arsimin e lartë nuk është cilësia që trumbetohet ditëve të fundit.

Problemi është qëllimi i vërtetë që fshihet pas tij. Po ta zhveshim ligjin nga retorika e cilësisë, synimi real nuk është përmirësimi i arsimit të lartë, por vendosja e kushteve aq të paarritshme, sa që disa universitete thjesht nuk do të mbijetojnë. Mbyllja apo fuzionimi i tyre mbase është një ëndërr e kamufluar me këtë projektligj, herë si reformë, herë si standard ndërkombëtar. Nëse ky projektligj miratohet në formën aktuale, pasojat do të ishin shkrirja ose mbyllja e një apo dy universiteteve në gjuhën shqipe.

Dhe kjo nuk do të ishte pasojë nga mungesa e dijes, por nga një realitet i njohur mirë: universitete të lëna për vite me radhë pa investime serioze, pa kuadër të mjaftueshëm akademik dhe administrativ, pa laboratorë funksional, pa biblioteka të denja, me kufizime financiare dhe me politika që shpesh kanë qenë, hapur ose fshehurazi, diskriminuese.

Është absurde të kërkosh standarde “oksfordiane” në institucione që nuk janë trajtuar kurrë si universitete evropiane. Mosinvestimi i vazhdueshëm na ka sjellë në këtë pikë ku sot nuk diskutojmë më për përmirësim dhe cilësi, por për mbijetesë. Monopolet nuk mund të prodhojnë shkencë. Vetëm konkurrenca e ndershme ndërmjet universiteteve mund ta çojë arsimin përpara e jo shuarja e tyre.

Projektligji, në thelb, ka disa probleme serioze:
Së pari, kërkesa për një numër të madh publikimesh shkencore brenda pesë viteve, kryesisht në revista të indeksuara në Web of Science, ku Scopus pranohet vetëm për disa fusha, është një kategorizim i panevojshëm dhe diskriminues. Jo të gjitha disiplinat kanë të njëjtat mundësi botimi, as të njëjtën relevancë shkencore. Kjo nuk është cilësi, është standard i dyfishtë.

Së dyti, H-indeksi trajtohet si një lloj matësi absolut, sikur të ishte pasqyrim i drejtpërdrejtë i punës akademike. Në realitet, ai varet nga faktorë që mësimdhënësi nuk i kontrollon dot: kultura e citimit, gjuha, rajoni dhe më kryesorja fusha shkencore. Rezultati? Jo shkencë më e mirë, por citime artificiale me grupe që “lëvdojnë” njëri-tjetrin dhe një sistem që nxit manipulim, jo dije.

Së treti, ligji harron një fakt themelor: universiteti nuk është vetëm institut kërkimor. Mësimdhënësit universitar nuk janë vetëm hulumtues; ata janë edhe pedagogë. Kërkesat e tepruara për publikime do ta zhvendosin fokusin nga studentët te plotësimi mekanik i kritereve ligjore. Mos harrojmë, studentët nuk e vlerësojnë H-indeksin e profesorit aq sa vlerësojnë cilësinë e ligjëratës.

Së katërti, flitet për projekte shkencore ndërkombëtare, si pjesëmarrës dhe më vonë si bartës i tyre. Por këtu nuk flitet për financimin e nevojshëm. Sa projekte serioze financon shteti që të ishin të rangut ndërkombëtar? Shkenca është luks dhe luksi paguhet. Shkenca kushton dhe duhet fond milionësh për projekte që do të arrinin nivele ndërkombëtare. Nëse shteti nuk është i gatshëm të investojë seriozisht, atëherë kërkesat janë thjesht hipokrizi institucionale.

Së pesti, ndërhyrja e drejtpërdrejtë e politikës në autonominë universitare është aspekti më i rrezikshëm që e prek drejtpërdrejt autonominë e arsimit të lartë. Emërimet politike në bordet e universiteteve hapin mundësi për presione, për shkarkime të imponuara madje edhe të rektorit dhe për vendime që nuk bazohen në interesin akademik apo interesin publik, por në preferenca partiake ose politike. Universitetet nuk janë degë të ministrive; autonomia e tyre nuk është luks, është nevojë dhe domosdoshmëri si në gjithë botën demokratike.

E fundit, heshtja për universitetet private është po aq e zëshme sa vetë ligji. Si është e mundur që si problem të shihen dy universitete publike dhe një publiko-privat në gjuhën shqipe, ndërsa dhjetëra universitete private mbeten jashtë debatit me ose pa qëllim dhe nuk paraqesin problem për gjendjen e arsimit të lartë sot? A i nënshtrohen ato të njëjtit kontroll, të njëjtit standard, të njëjtës “cilësi”?

Problemet e arsimit të lartë nuk kanë lindur dje. Ato janë rezultat i politikave afatgjata, të gabuara, madje edhe ndonjëherë të qëllimshme. Prandaj, edhe zgjidhja nuk mund të jetë një ligj që e shet shkatërrimin si reformë dhe cilësi. Përgatitja e këtij projektligji në fshehtësi totale para se të publikohet është indikatori më i mirë për qëllimin e vërtetë të tij. Projektligji i propozuar kërkon një rishikim të thellë dhe ndërhyrje serioze, në mënyrë që të prodhojë një ligj të balancuar, ku jo vetëm do të garantohet cilësia në arsimin e lartë, por edhe të përmbushen në kohë dhe pa vonesa obligimet që shteti i ka ndaj universiteteve. (Autori është profesor universitar në Universitetin “Nënë Tereza” në Shkup)

/koha