Bota po e fiton luftën me kancerin

Në vitin 1971, Richard Nixon, atëherë president i SHBA-së, shpalli një “luftë kundër kancerit”. Vetëm dy vite më parë, programi Apollo kishte bashkuar shkencën e madhe me qeverinë për të çuar astronautët në Hënë, ndaj shpresat ishin të larta. Disa mjekë optimistë flisnin për një kurë kundër kancerit brenda disa viteve.

Ata kishin gabuar. Sot, çdo i rritur ose e ka pasur kancerin, ose njeh dikë që e ka pasur, ose të dyja. Gjysma e burrave dhe një e treta e grave në vendet e pasura pritet të përballen me të në një moment të jetës. Në Amerikë, ku është shkaku i dytë më i zakonshëm i vdekjeve pas sëmundjeve të zemrës, ai vret rreth 600.000 njerëz në vit.

Në të gjithë botën, është përgjegjës për rreth një në gjashtë vdekje. Nëse kriteri i suksesit ishte një kurë brenda një dekade—ose edhe dy, tre apo katër dekadash—atëherë mund të thuhet se lufta kundër kancerit është humbur.

Në fakt, situata është më e mirë sesa e mendojnë shumë njerëz. Progresi është i dukshëm në të dhëna dhe ka çdo arsye për të besuar se do të vazhdojë. Kanceri lidhet me moshën. Nëse heqim nga ekuacioni jetëgjatësinë më të madhe, bëhet e qartë se në botën e pasur, fillimi i viteve 1990 ishte një pikë kthese. Që nga ajo kohë, shkalla e vdekjeve e rregulluar sipas moshës ka rënë, ngadalë por në mënyrë të qëndrueshme, vit pas viti. Në SHBA, kjo shkallë është tani rreth një e treta më e ulët se në vitet 1990. Tendenca është e ngjashme edhe në vende të tjera të zhvilluara.

Ajo që disa shkencëtarë e shpresonin si një “blitzkrieg” (sulm rrufe) është shndërruar në një luftë të ngadaltë, por të suksesshme. Disa fitore kanë qenë spektakolare. Leukemia e fëmijërisë dikur ishte pothuajse një dënim me vdekje; tani ka një shkallë mbijetese pesëvjeçare mbi 90%. Megjithatë, pasi kanceri nuk është një sëmundje e vetme, por një kategori e tërë, pjesa më e madhe e progresit nuk ka ardhur nga zbulime të mëdha, por nga mijëra përmirësime të vogla në depistim, kirurgji dhe ilaçe.

Fitoret e ardhshme do të vijnë nga tre burime kryesore. Një pjesë do të vijë nga zbatimi i mësimeve të nxjerra nga bota e pasur në të gjithë globin. Historia e anashkaluar e suksesit në luftën kundër kancerit ka qenë parandalimi. Për shembull, shkalla e duhanpirjes ka rënë ndjeshëm në vendet e pasura. Kjo ndoshta ka parandaluar më shumë se 3 milionë vdekje nga kanceri vetëm në SHBA që nga viti 1975. Meqenëse duhanpirja vazhdon të shkaktojë një në pesë vdekje nga kanceri në mbarë botën, fushatat kundër duhanit në vendet e varfra dhe me të ardhura mesatare, ku pirja e duhanit mbetet e zakonshme, mund të sjellë përfitime të mëdha.

Një tjetër burim përparimi do të jenë ilaçet më të lira dhe rritja e pasurisë për t’i financuar ato. Kanceri i qafës së mitrës është një nga kanceret më të zakonshëm tek gratë. Pothuajse të gjitha rastet janë pasojë e vonuar e infektimit me virusin HPV (Human Papillomavirus). Në vitin 2008, Britania filloi të ofronte një vaksinë të sapozhvilluar kundër HPV-së për vajzat adoleshente. Një dekadë e gjysmë më vonë, shkalla e kancerit të qafës së mitrës te gratë në të 20-at ka rënë me 90%, dhe autoritetet britanike të shëndetësisë flasin për çrrënjosjen pothuajse të plotë të këtij kanceri deri në vitin 2040. Vaksina origjinale kundër HPV-së ishte relativisht e shtrenjtë, por një version më i lirë i zhvilluar në Indi tani po mbështet një fushatë masive vaksinimi edhe në atë vend.

Burimi i tretë i përparimit do të jetë zbatimi klinik i shkencës më të re. Kjo ndodh në dy hapa: identifikimi i atyre që janë më në rrezik për të zhvilluar një kancer dhe më pas gjetja e mënyrave për ta ndalur sëmundjen që në fillesat e saj. Siç raportojmë këtë javë, të dyja qasjet japin shpresë.

Shkencëtarët tashmë njohin variante gjenetike që predispozojnë bartësit e tyre ndaj llojeve të caktuara të kancerit, si p.sh. gjenin e dëmtuar BRCA-1 që rrit rrezikun për kancer të gjirit ose të prostatës. Megjithatë, më pak se gjysma e pacientëve me kancer kanë një faktor të njohur rreziku. Po ashtu, vetëm disa qeliza parakancerogjene kthehen në malinje. Për shembull, kanceret e zorrës së trashë zakonisht shfaqen nga polipet, por vetëm 5-10% e polipeve bëhen kancerogjene.

Qëllimi është të zbërthehet ky konfuzion për të identifikuar pacientët shumë herët, kur trajtimi është më efektiv. Ky punim mbështetet në biobanka të mëdha me mostra indesh dhe në aftësinë për të parë si gjenet ndizen dhe fiken në qeliza të gjalla— gjë që ishte e pamundur edhe dhjetë vjet më parë.

Të pajisur me biomarkerë të rinj në gjak ose frymëmarrje dhe me një kuptim më të thellë se si kombinimet e gjeneve dhe ekspozimi ndaj mjedisit predispozojnë njerëzit për zhvillimin e kancerit, mjekët mund të piketojnë ata që do përfitonin nga trajtimi. Kjo është e rëndësishme për të parandaluar që njerëzit t’i nënshtrohen kirurgjisë, kimioterapisë dhe radioterapisë pa pasur nevojë, me kosto të mëdha dhe me efekte anësore të rënda.

Pasi të përcaktojnë se kush duhet trajtuar, mjekët mund të përdorin një arsenal gjithnjë e në rritje terapish. Disa barna të lira duken si profilaktikë kundër kancerit. Aspirina, një ilaç për dhimbje, duket se ul rrezikun e kancerit të zorrës së trashë deri në përgjysmim kur jepet tek personat me sindromën Lynch, një çrregullim gjenetik që predisponon ndaj disa llojeve të kancerit. Metformina, një ilaç i lirë për diabetin, ul rrezikun e rikthimit të kancerit tek gratë që janë trajtuar për një lloj të caktuar të kancerit të gjirit. Agonistët e receptorit GLP-1, si Ozempic, po ashtu shfaqin rezultate shpresëdhënëse.

Përveç mënyrave tradicionale si kirurgjia, kimioterapia dhe radioterapia, po shfaqet një teknikë e re që shfrytëzon fuqinë e sistemit imunitar. Ideja është të përforcohet aftësia e trupit për të sulmuar qelizat kancerogjene. Disa vaksina — ndoshta të përshtatura gjenetikisht për pacientë të veçantë — mund të synojnë një kancer tashmë të krijuar. Të tjera, që veprojnë si vaksinat e gjera kundër sëmundjeve si gripi, mund të synojnë qelizat parakancerogjene. Vaksinat e këtij lloji për kancerin e gjirit dhe të zorrës janë në prova klinike.

Lajmet e mira shpesh nuk raportohen, sidomos kur ndodhin gradualisht. Kjo është historia e luftës kundër kancerit. Nuk është gjithçka perfekte: trajtimet janë të shtrenjta, kompanitë farmaceutike shqetësohen se mund të paditen për efektet anësore kur trajtojnë njerëz me sëmundje që ende nuk e kanë, dhe administrata Trump po planifikon shkurtime drastike në Institutin Kombëtar të Kancerit. Por kostot do të bien, trajtimet do të dalin në treg dhe puna vazhdon në Europë dhe Kinë, e cila këtë vit ka kaluar Amerikën si burimi kryesor i kërkimit për kancerin. Prandaj shkalla e vdekjeve e përshtatur për moshën do të vazhdojë të bjerë, vit pas viti.

/konica