Shqiptari i Madh nga Kërçova, Hasan Kaleshi (1922-1976) Shkruan Dr. Qemal Murati

Me një arsim të jashtëzakonshëm, ishte shkencëtar i formatit të Rilindjes në epokën moderne” (Esad Durakoviq). Kaleshi ishte historian, etnograf, orientalist dhe filolog shqiptar i përmasave kombëtare e ndërkombëtare. Kontributi i Kaleshit shtrihej në shumë fusha të ndryshme: islamistikë, albanologji, gjuhësi, letërsi, etnografi, folkloristikë, histori e kulturës, historiografinë shqiptare, etj. Ajo që e karakterizon numrin më të madh të punimeve të Kaleshit është trajtimi i temave origjinale, studimi i çështjeve të pahulumtuara, puna kabinetike me punën e terrenit, njohja e literaturës në gjuhë të ndryshme, akribia në punë dhe hulumtimi i fushave të gjera.

“Studiues e shkencëtar përgjegjës dhe albanolog me rëndësi” – e kishte quajtur Krist Maloki në një shkrim në gjuhën gjermane për gjendjen aktuale të historiografisë shqiptare në vitin 1965; “Kaleshi ishte një patriot i madh, më shumë se sa mund ta kuptonin të tjerët” (Peter Bartl); “Hasan Kaleshi ishte për një kokë mbi të gjithë ne!” (Idriz Ajeti); “Shkencëtar i jashtëzakonshëm dhe i papërsëritshëm, autoritet i pakontestueshëm, një monument i lartë kulture, prandaj atë nuk e deshën as serbët e as shqiptarët“ (Isak Shema); “Hasan Kaleshi ishte shkencëtar që i dekonstruktonte përrallat primitive e nacionaliste të historiografisë komuniste të Shqipërisë së Enver Hoxhës” (Shkëlzen Gashi).

Kaleshin e larguan nga Universiteti i Beogradit si të padëshiruar dhe e anatemuan në Universitetin e Prishtinës duke i ngritur edhe fushata linçuese për shkak të pikëpamjeve të tij shkencore që kishte shfaqur ndryshe nga linjat e të tjerëve dhe ngaqë me autoritetin dhe erudicionin e tij u bënte hije të gjithëve. Por niveli i tij shkencor u vlerësua lart nga studiues elitarë të huaj, si: Peter Bartl, Nathalie Clayer, Conrad Clewing, etj. dhe nga qendrat më prestigjioze universitare dhe akademike evropiane e botërore ku kishte mbajtur leksione e kumtime, në Hamburg, në Munich, në Berlin, në Ankara, në Kajro, etj. Ishte zgjedhur anëtar i Akademisë së Shkencave të Kajros, por jo edhe në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve e Kosovës (një fosile e ashtuquajtur Akademi Shkencash, anëtarët e së cilës – hiq Idriz Ajetin dhe Rexhep Qosjen – Kaleshi i shtinte në xhepin e vogël të gjithë së bashku).

Për studiuesen e njohur franceze, Nathalie Clayer, “Hasan Kaleshi ishte një historian shqiptar nga Maqedonia, i cili dilte disi nga linja e historiografisë zyrtare jugosllave”. Prof. Hasan Kaleshi ishte dijetar i angazhuar gjith¬monë për kauzën shqiptare, i guximshëm, i prerë dhe i drejtpërdrejtë. Ai është me plot kuptimin e fjalës një shkencëtar kombëtar e ndërkombëtar, mund të thuhet një Konstantin Jireçek shqiptar i Ballkanit. Kaleshi është i pari studiues që trajtoi figurat e personaliteteve si Ibrahim Temo, Faik Konica, Gjergj Fishta etj, të cilët regjimet komuniste në Shqipëri e në Kosovë i kishin përjashtuar edhe nga programet shkollore, e rrjedhimisht edhe nga vetëdija kolektive. Ishte i pari që theu embargon të cilën historiografia mbarëshqiptare i kishte vënë Faik Konicës, duke e konsideruar ‘tradhtar’ të kombit (Shkëlzen Gashi).

Si një shkencëtar eminent i formuar në shkollën diturore gjermane, Kaleshi përhera e thoshte troç të vërtetën shkencore, pavarësisht nëse i pëlqente ajo dikujt ose jo. Por kjo do t’i kushtonte Kaleshit, sepse në një kohë të ligë etiketimesh, me emrin e tij do të bëhen kualifikime denigruese për ta rrënuar një emër kaq të madh të botës shkencore. Kaleshi është kritikuar dhe anatemuar kryesisht nga dy palë vetjesh: nga ata që nuk e kanë lexuar fare veprën e tij dhe i dinë të gjitha, nga spekulantë dogmatikë, dhe nga ata që e kanë lexuar por nuk e kanë kuptuar, nga mediokër a gjysmanalfabetë (kërpaçë). Kaleshi ishte shkencëtar përgjegjës me intuitë të hollë, me kulturë e me erudicion të pashoq, i cili dijet historike nuk i merrte kallëp, por ia nënshtronte kritikës së rreptë shkencore me fakte e argumente dhe nuk çante kokën aspak për spekulantë me mendësi tribaliste të cilët deficitin e tyre intelektual përpiqeshin ta mbulonin me etiketa të fabrikuara ndaj tij.

Kaleshi nuk ka pasur asnjëfarë pozite shoqërore e politike në hierarkinë e shtetit jugosllav. Edhe në Universitetin e Prishtinës – ku ishte Primus inter pares (për një kohë mbi të gjithë), ka qenë vetëm shef i Katedrës së Historisë (e cila, falë angazhimit të tij, ka qenë ndër katedrat më të forta në Universitetin e Prishtinës sa u përket kuadrove, ku në studimet pasuniversitare në degën e historisë pati angazhuar ekspertët më të njohur nga Beogradi, Zagrebi, Shkupi, Sarajeva, Tirana dhe Cetina). Është përjashtuar nga Universiteti i Beogradit si i padëshiruar. Nuk ka qenë anëtar i LKJ, nuk ka qenë anëtar i Akademisë së Shkencave të Kosovës – e do të duhej të ishte në krye të saj si një shkencëtar suprem me prestigj ndërkombëtar, me mbi 400 njësi studimore të publikuara në revistat më prestigjioze botërore në gjuhë të huaja (gjermanisht, anglisht, italisht, frëngjisht, serbokroatisht, turqisht, arabisht). Kaleshi është një referencë në historiografinë botërore, të cilin mund ta vlerësojnë vetëm historianë të rangut të tij si Peter Bartl, Nathalie Clayer, Conrad Clewing, jo persona mediokër me mendësi të pallankës (qytezës) që historiografinë e njësojnë me ideologji e me bëmat e këngëve lahutare të kreshnikëve.
“Herezitë” e Kaleshit ishin këto, sepse ai nuk operonte me falsifikime e mistifikime, si shumë të tjerë, por të bardhës i thoshte e bardhë dhe të zezës e zezë. Në kritikën e tij shkencore historiografike, të thellë e të argumentuar, ai shprehet:

“Nuk jam ithtar i asaj se në histori ka “tema të shenjta”, të cilat nuk duhet të preken; nuk mendoj se është thënë gjithçka për një ngjarje historike dhe se nuk ka asgjë të re për të thënë; nuk mendoj se duhet të mbyllim sytë para gabimeve të trashëguara apo ngjarjeve historike të interpretuara në mënyrë tendencioze; nuk jam i mendimit që shumë çështje të historiografisë serbe, shqiptare, turke e të tjera të mos rishikohen, trajtohen më gjithanshëm dhe mbi të gjitha të ndriçohen në mënyrë marksiste. Përkundrazi. Por, çdo punë, sidomos kur bëhet fjalë për çështje të rëndësishme dhe të ndjeshme, duhet trajtuar seriozisht dhe shkencërisht, rezultatet shkencore ekzistuese duhet të argumentohen dhe sfidohen objektivisht dhe vetëm atëherë, mbi bazën e argumenteve të reja dhe të pakundërshtueshme, të afirmohen këndvështrime të reja. Pra, duhet t’u përmbahemi postulateve bazë: shkencës, objektivitetit, seriozitetit.”

Kaleshi ishte kundërshtar i rreptë i romanticizmit nacionalist dhe provincializmit joshkencor të amatorëve dhe falsifikatorëve që hiqeshin si historianë e filologë. Ai shprehet se nuk kemi nevojë për idealizim dhe fetishizimin e ngjarjeve dhe personaliteteve të caktuara, por për të vërtetën shkencore. Besoj se është detyrë e çdo punonjësi shkencor të luftojë për një interpretim korrekt dhe objektiv të së shkuarës dhe të tashmes sonë, sidomos kur bëhet fjalë për fjalën e shkruar, e veçanërisht te botimet kushtuar lexuesve të huaj – nënvizonte ai.

Hasan Kaleshi është njëri ndër kontributorët më të mëdhenj në krijimin dhe afirmimin e shkencës së historisë në Kosovë dhe në Jugosllavinë e atëhershme. Ai ngrihet të reagojë kundër shkrimeve joshkencore komprometuese e diskredituese të historianëve, dhe nuk hesht, siç bënin shumë të tjerë, para së gjithash sepse kjo ishte në formimin, kulturën dhe ndërgjegjen e tij shkencore.
Me formim shkencor të shkollës gjermane, me qëndrimin koherent dhe intuitën e tij të thellë e të mprehtë largvajtëse, Kaleshi ndryshon nga të tjerët, qëndron më vete; ishte jo i zakonshëm, jo konformist. Ai i kalon kufijtë e ngastrave të mendësisë së ngushtë ballkanike, që “prodhon më tepër histori sesa është në gjendje të konsumojë” (Win¬ston Churchill,1941), dhe bëhet një Promete që e zhdavarit mjegullën e pseudoshkencës si të historiografisë shqiptare ashtu dhe të asaj serbe.

Në fushën e filologjisë e të gjuhësisë, Kaleshi ka dhënë kontribute të shquara, me vlerë për kulturën e gjuhës, për morfologjinë, leksikologjinë e leksikografinë. Nga kjo fushë, vlen të përme-n¬dim studimin monografik dhe më të plotë deri më tani për Sami Frashërin, me titull “Sami Frashëri në letërsinë dhe në filo¬logjinë turke”, botuar te “Gjurmime albanologjike” 1/1968, Prishtinë, f. 33-106. Përcaktimi i Kaleshit për t`u marrë aq gjerësisht dhe thellësisht me Sami Frashërin, njërin nga personalitetet më madhore të shekullit 19-të të botës orientale dhe evropiane, nuk qe gand e e rastit: ka diçka të brendshme që i ka ndërlidhur e bashkuar këta dy personalitete të fuqishme në veprën e tyre – erudicioni dituror i të dyve. Dhe në këtë aspekt, te dijetari Hasan Kaleshi ne shohim studiuesin e përkorë më të mirë të Sami Frashëri, për të cilin do të shprehet me konsideratë e përulësi se ishte “nxënës i vogël i mjeshtrit të madh” (për koincidencë: Samiu vdiq 54-vjeçar, edhe Hasan Kaleshi vdiq në moshën 54-vjeçare). Edhe për këtë kolos shkencor, mund të pohojmë pa asnjë mëdyshje se të gjithë studiuesit e tjerë në fushën e historiografisë shqiptare janë “nxënës të vegjël të mjeshtrit të madh Hasan Kaleshit.

Prof. Hasan Kaleshi shkruante dhe botonte punime studimore edhe në disa gjuhë të huaja: serbokroatisht, gjermanisht, italisht, turqisht, arabisht. Përtej kësaj, Kaleshi përdorte edhe tri gjuhë: gjuhën e përballjes (polemikës), gjuhën direkte të demistifikimit të problematikave historike dhe gjuhën thelbësisht shkencore në trajtimin e çështjeve filologjike, që kurrkush përpara, por edhe dhe pas tij, nuk i kishte lëvruar në përmasat që ai i kishte rrokur. Prof. Hasan Kaleshi kontribuoi edhe në formimin e gjuhës së kritikës shkencore dhe polemikës në shqip, në të menduarit kritik. Prof. Kaleshi shkruan jashtëzakonisht qartë dhe ashpër, me gjuhë tërheqëse dhe me pasion. Si karakteristikë e përgjithshme, kritika dhe polemika e prof. Kaleshit është e eksplicite (e dukshme), e rreptë dhe gjithëpërfshirëse, jo kritikë e polemikë e nënkuptuar (implicite), dhe gjykimi i tij kategorik bëhet “Shpata e Damokleut”. Këtë ai e thoshte edhe vetë shprehimisht në polemikat e tij: Quod licet Iovi, non licet bovi (çka i lejohet Jupiterit/ Zotit, nuk i lejohet kaut). Pra, vërtet, çka i lejohet dijetarit elitar prof. Hasan Kaleshit, me formim shkencëtari me kulturë botërore, nuk u lejohet të tjerëve, të cilët kur hipin në majë të bunit të vet u duket se kanë hipur në majë të botës.

Prof. Hasan Kaleshi i takon gjeneratës së personaliteteve shkencore dhe kulturore, me të cilët vihen themelet e shkencës dhe të kulturës shqiptare jashtë Shqipërisë politike (Feti Mehdiu). Mund të thuhet se ai është historiani me kontribute më të shquara për historinë e Kosovës, për çka dëshmojnë zërat bibliografikë kushtuar kësaj problematike.

Duke folur për shkurtpamësinë e shkencës sonë, Kaleshi thoshte se “shkenca nuk është poezi, e cila më së miri shkruhet në gjuhën amtare” dhe kërkonte që të merreshin si shembull finlandezët, të cilët të gjitha punimet shkencore i publikonin edhe në ndonjërën prej gjuhëve më të njohura botërore.
Hasan Kaleshi publikoi në një mori gjuhësh aq shumë artikuj, shkrime, kritika, recensione, fejtone, përkthime, fjalorë, tekste universitare, studime, libra, monografi, etj., sa bibliografia e punimeve të tij arrin në gati 400 njësi. Shqiptarët nuk kanë pasur dhe me gjasë vështirë se do ta kenë ndonjëherë një historian të kalibrit të Hasan Kaleshit. Prandaj, do të ishte me dobi të pamatë që sa më parë të hulumtohet, të grumbullohet e të publikohet vepra e plotë e këtij historiani të jashtëzakonshëm, i cili, për fat të keq, vazhdon të anatemohet edhe sot e kësaj dite (Shkëlzen Gashi), në vend se t’i ngrihet një përmendore madhore. Hasan Kaleshit të gjithë i jemi borxh nga diçka. Ai nuk i ka borxh askujt.

Hasan Kaleshi – një referencë në historiografinë botërore dhe patriot i madh, më shumë se sa mund ta kuptonin të tjerët
“Shqiptari i Madh nga Kërçova, Hasan Kaleshi (1922-1976), me një arsim të jashtëzakonshëm, ishte shkencëtar i formatit të Rilindjes në epokën moderne” (Esad Durakoviq). Kaleshi ishte historian, etnograf, orientalist dhe filolog shqiptar i përmasave kombëtare e ndërkombëtare. Kontributi i Kaleshit shtrihej në shumë fusha të ndryshme: islamistikë, albanologji, gjuhësi, letërsi, etnografi, folkloristikë, histori e kulturës, historiografinë shqiptare, etj. Ajo që e karakterizon numrin më të madh të punimeve të Kaleshit është trajtimi i temave origjinale, studimi i çështjeve të pahulumtuara, puna kabinetike me punën e terrenit, njohja e literaturës në gjuhë të ndryshme, akribia në punë dhe hulumtimi i fushave të gjera. “Studiues e shkencëtar përgjegjës dhe albanolog me rëndësi” – e kishte quajtur Krist Maloki në një shkrim në gjuhën gjermane për gjendjen aktuale të historiografisë shqiptare në vitin 1965; “Kaleshi ishte një patriot i madh, më shumë se sa mund ta kuptonin të tjerët” (Peter Bartl); “Hasan Kaleshi ishte për një kokë mbi të gjithë ne!” (Idriz Ajeti); “Shkencëtar i jashtëzakonshëm dhe i papërsëritshëm, autoritet i pakontestueshëm, një monument i lartë kulture, prandaj atë nuk e deshën as serbët e as shqiptarët“ (Isak Shema); “Hasan Kaleshi ishte shkencëtar që i dekonstruktonte përrallat primitive e nacionaliste të historiografisë komuniste të Shqipërisë së Enver Hoxhës” (Shkëlzen Gashi).

Kaleshin e larguan nga Universiteti i Beogradit si të padëshiruar dhe e anatemuan në Universitetin e Prishtinës duke i ngritur edhe fushata linçuese për shkak të pikëpamjeve të tij shkencore që kishte shfaqur ndryshe nga linjat e të tjerëve dhe ngaqë me autoritetin dhe erudicionin e tij u bënte hije të gjithëve. Por niveli i tij shkencor u vlerësua lart nga studiues elitarë të huaj, si: Peter Bartl, Nathalie Clayer, Conrad Clewing, etj. dhe nga qendrat më prestigjioze universitare dhe akademike evropiane e botërore ku kishte mbajtur leksione e kumtime, në Hamburg, në Munich, në Berlin, në Ankara, në Kajro, etj. Ishte zgjedhur anëtar i Akademisë së Shkencave të Kajros, por jo edhe në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve e Kosovës (një fosile e ashtuquajtur Akademi Shkencash, anëtarët e së cilës – hiq Idriz Ajetin dhe Rexhep Qosjen – Kaleshi i shtinte në xhepin e vogël të gjithë së bashku). Për studiuesen e njohur franceze, Nathalie Clayer, “Hasan Kaleshi ishte një historian shqiptar nga Maqedonia, i cili dilte disi nga linja e historiografisë zyrtare jugosllave”. Prof. Hasan Kaleshi ishte dijetar i angazhuar gjith¬monë për kauzën shqiptare, i guximshëm, i prerë dhe i drejtpërdrejtë. Ai është me plot kuptimin e fjalës një shkencëtar kombëtar e ndërkombëtar, mund të thuhet një Konstantin Jireçek shqiptar i Ballkanit. Kaleshi është i pari studiues që trajtoi figurat e personaliteteve si Ibrahim Temo, Faik Konica, Gjergj Fishta etj, të cilët regjimet komuniste në Shqipëri e në Kosovë i kishin përjashtuar edhe nga programet shkollore, e rrjedhimisht edhe nga vetëdija kolektive. Ishte i pari që theu embargon të cilën historiografia mbarëshqiptare i kishte vënë Faik Konicës, duke e konsideruar ‘tradhtar’ të kombit (Shkëlzen Gashi).

Si një shkencëtar eminent i formuar në shkollën diturore gjermane, Kaleshi përhera e thoshte troç të vërtetën shkencore, pavarësisht nëse i pëlqente ajo dikujt ose jo. Por kjo do t’i kushtonte Kaleshit, sepse në një kohë të ligë etiketimesh, me emrin e tij do të bëhen kualifikime denigruese për ta rrënuar një emër kaq të madh të botës shkencore. Kaleshi është kritikuar dhe anatemuar kryesisht nga dy palë vetjesh: nga ata që nuk e kanë lexuar fare veprën e tij dhe i dinë të gjitha, nga spekulantë dogmatikë, dhe nga ata që e kanë lexuar por nuk e kanë kuptuar, nga mediokër a gjysmanalfabetë (kërpaçë). Kaleshi ishte shkencëtar përgjegjës me intuitë të hollë, me kulturë e me erudicion të pashoq, i cili dijet historike nuk i merrte kallëp, por ia nënshtronte kritikës së rreptë shkencore me fakte e argumente dhe nuk çante kokën aspak për spekulantë me mendësi tribaliste të cilët deficitin e tyre intelektual përpiqeshin ta mbulonin me etiketa të fabrikuara ndaj tij.

Kaleshi nuk ka pasur asnjëfarë pozite shoqërore e politike në hierarkinë e shtetit jugosllav. Edhe në Universitetin e Prishtinës – ku ishte Primus inter pares (për një kohë mbi të gjithë), ka qenë vetëm shef i Katedrës së Historisë (e cila, falë angazhimit të tij, ka qenë ndër katedrat më të forta në Universitetin e Prishtinës sa u përket kuadrove, ku në studimet pasuniversitare në degën e historisë pati angazhuar ekspertët më të njohur nga Beogradi, Zagrebi, Shkupi, Sarajeva, Tirana dhe Cetina). Është përjashtuar nga Universiteti i Beogradit si i padëshiruar.

Nuk ka qenë anëtar i LKJ, nuk ka qenë anëtar i Akademisë së Shkencave të Kosovës – e do të duhej të ishte në krye të saj si një shkencëtar suprem me prestigj ndërkombëtar, me mbi 400 njësi studimore të publikuara në revistat më prestigjioze botërore në gjuhë të huaja (gjermanisht, anglisht, italisht, frëngjisht, serbokroatisht, turqisht, arabisht). Kaleshi është një referencë në historiografinë botërore, të cilin mund ta vlerësojnë vetëm historianë të rangut të tij si Peter Bartl, Nathalie Clayer, Conrad Clewing, jo persona mediokër me mendësi të pallankës (qytezës) që historiografinë e njësojnë me ideologji e me bëmat e këngëve lahutare të kreshnikëve.
“Herezitë” e Kaleshit ishin këto, sepse ai nuk operonte me falsifikime e mistifikime, si shumë të tjerë, por të bardhës i thoshte e bardhë dhe të zezës e zezë. Në kritikën e tij shkencore historiografike, të thellë e të argumentuar, ai shprehet:

“Nuk jam ithtar i asaj se në histori ka “tema të shenjta”, të cilat nuk duhet të preken; nuk mendoj se është thënë gjithçka për një ngjarje historike dhe se nuk ka asgjë të re për të thënë; nuk mendoj se duhet të mbyllim sytë para gabimeve të trashëguara apo ngjarjeve historike të interpretuara në mënyrë tendencioze; nuk jam i mendimit që shumë çështje të historiografisë serbe, shqiptare, turke e të tjera të mos rishikohen, trajtohen më gjithanshëm dhe mbi të gjitha të ndriçohen në mënyrë marksiste. Përkundrazi. Por, çdo punë, sidomos kur bëhet fjalë për çështje të rëndësishme dhe të ndjeshme, duhet trajtuar seriozisht dhe shkencërisht, rezultatet shkencore ekzistuese duhet të argumentohen dhe sfidohen objektivisht dhe vetëm atëherë, mbi bazën e argumenteve të reja dhe të pakundërshtueshme, të afirmohen këndvështrime të reja. Pra, duhet t’u përmbahemi postulateve bazë: shkencës, objektivitetit, seriozitetit.”

Kaleshi ishte kundërshtar i rreptë i romanticizmit nacionalist dhe provincializmit joshkencor të amatorëve dhe falsifikatorëve që hiqeshin si historianë e filologë. Ai shprehet se nuk kemi nevojë për idealizim dhe fetishizimin e ngjarjeve dhe personaliteteve të caktuara, por për të vërtetën shkencore. Besoj se është detyrë e çdo punonjësi shkencor të luftojë për një interpretim korrekt dhe objektiv të së shkuarës dhe të tashmes sonë, sidomos kur bëhet fjalë për fjalën e shkruar, e veçanërisht te botimet kushtuar lexuesve të huaj – nënvizonte ai.
Hasan Kaleshi është njëri ndër kontributorët më të mëdhenj në krijimin dhe afirmimin e shkencës së historisë në Kosovë dhe në Jugosllavinë e atëhershme. Ai ngrihet të reagojë kundër shkrimeve joshkencore komprometuese e diskredituese të historianëve, dhe nuk hesht, siç bënin shumë të tjerë, para së gjithash sepse kjo ishte në formimin, kulturën dhe ndërgjegjen e tij shkencore.

Me formim shkencor të shkollës gjermane, me qëndrimin koherent dhe intuitën e tij të thellë e të mprehtë largvajtëse, Kaleshi ndryshon nga të tjerët, qëndron më vete; ishte jo i zakonshëm, jo konformist. Ai i kalon kufijtë e ngastrave të mendësisë së ngushtë ballkanike, që “prodhon më tepër histori sesa është në gjendje të konsumojë” (Win¬ston Churchill,1941), dhe bëhet një Promete që e zhdavarit mjegullën e pseudoshkencës si të historiografisë shqiptare ashtu dhe të asaj serbe.

Në fushën e filologjisë e të gjuhësisë, Kaleshi ka dhënë kontribute të shquara, me vlerë për kulturën e gjuhës, për morfologjinë, leksikologjinë e leksikografinë. Nga kjo fushë, vlen të përme-n¬dim studimin monografik dhe më të plotë deri më tani për Sami Frashërin, me titull “Sami Frashëri në letërsinë dhe në filo¬logjinë turke”, botuar te “Gjurmime albanologjike” 1/1968, Prishtinë, f. 33-106. Përcaktimi i Kaleshit për t`u marrë aq gjerësisht dhe thellësisht me Sami Frashërin, njërin nga personalitetet më madhore të shekullit 19-të të botës orientale dhe evropiane, nuk qe gand e e rastit: ka diçka të brendshme që i ka ndërlidhur e bashkuar këta dy personalitete të fuqishme në veprën e tyre – erudicioni dituror i të dyve. Dhe në këtë aspekt, te dijetari Hasan Kaleshi ne shohim studiuesin e përkorë më të mirë të Sami Frashëri, për të cilin do të shprehet me konsideratë e përulësi se ishte “nxënës i vogël i mjeshtrit të madh” (për koincidencë: Samiu vdiq 54-vjeçar, edhe Hasan Kaleshi vdiq në moshën 54-vjeçare). Edhe për këtë kolos shkencor, mund të pohojmë pa asnjë mëdyshje se të gjithë studiuesit e tjerë në fushën e historiografisë shqiptare janë “nxënës të vegjël të mjeshtrit të madh Hasan Kaleshit.

Prof. Hasan Kaleshi shkruante dhe botonte punime studimore edhe në disa gjuhë të huaja: serbokroatisht, gjermanisht, italisht, turqisht, arabisht. Përtej kësaj, Kaleshi përdorte edhe tri gjuhë: gjuhën e përballjes (polemikës), gjuhën direkte të demistifikimit të problematikave historike dhe gjuhën thelbësisht shkencore në trajtimin e çështjeve filologjike, që kurrkush përpara, por edhe dhe pas tij, nuk i kishte lëvruar në përmasat që ai i kishte rrokur. Prof. Hasan Kaleshi kontribuoi edhe në formimin e gjuhës së kritikës shkencore dhe polemikës në shqip, në të menduarit kritik. Prof. Kaleshi shkruan jashtëzakonisht qartë dhe ashpër, me gjuhë tërheqëse dhe me pasion. Si karakteristikë e përgjithshme, kritika dhe polemika e prof. Kaleshit është e eksplicite (e dukshme), e rreptë dhe gjithëpërfshirëse, jo kritikë e polemikë e nënkuptuar (implicite), dhe gjykimi i tij kategorik bëhet “Shpata e Damokleut”. Këtë ai e thoshte edhe vetë shprehimisht në polemikat e tij: Quod licet Iovi, non licet bovi (çka i lejohet Jupiterit/ Zotit, nuk i lejohet kaut). Pra, vërtet, çka i lejohet dijetarit elitar prof. Hasan Kaleshit, me formim shkencëtari me kulturë botërore, nuk u lejohet të tjerëve, të cilët kur hipin në majë të bunit të vet u duket se kanë hipur në majë të botës.

Prof. Hasan Kaleshi i takon gjeneratës së personaliteteve shkencore dhe kulturore, me të cilët vihen themelet e shkencës dhe të kulturës shqiptare jashtë Shqipërisë politike (Feti Mehdiu). Mund të thuhet se ai është historiani me kontribute më të shquara për historinë e Kosovës, për çka dëshmojnë zërat bibliografikë kushtuar kësaj problematike.
Duke folur për shkurtpamësinë e shkencës sonë, Kaleshi thoshte se “shkenca nuk është poezi, e cila më së miri shkruhet në gjuhën amtare” dhe kërkonte që të merreshin si shembull finlandezët, të cilët të gjitha punimet shkencore i publikonin edhe në ndonjërën prej gjuhëve më të njohura botërore.

Hasan Kaleshi publikoi në një mori gjuhësh aq shumë artikuj, shkrime, kritika, recensione, fejtone, përkthime, fjalorë, tekste universitare, studime, libra, monografi, etj., sa bibliografia e punimeve të tij arrin në gati 400 njësi. Shqiptarët nuk kanë pasur dhe me gjasë vështirë se do ta kenë ndonjëherë një historian të kalibrit të Hasan Kaleshit. Prandaj, do të ishte me dobi të pamatë që sa më parë të hulumtohet, të grumbullohet e të publikohet vepra e plotë e këtij historiani të jashtëzakonshëm, i cili, për fat të keq, vazhdon të anatemohet edhe sot e kësaj dite (Shkëlzen Gashi), në vend se t’i ngrihet një përmendore madhore. Hasan Kaleshit të gjithë i jemi borxh nga diçka. Ai nuk i ka borxh askujt.

/ms