Në Sërbicë Kërçovë – Pika arkeoastronomike. Shkruan prof. Bexhet Jagodini

Fshati Sërbicë gjendet në veri-lindje të Kërçovës, gjegjësisht aty në kilometrin e 14 të. Është vendbanim i moçëm antik-ilir, këtë e dëshmojnë mikrotoponimet pagane, 5 kullat- manastire nëntokësore që e rrethojnë nga të gjitha anët, si edhe varrezat e shumta që gjenden aty, e në veçanti ato arbanase *(Jovan F,Trifunoski-Kicevska Kotlina,f-37), që shtrihen në mes të fshatit Sërbicë dhe Novosellë si varreza të përbashëkta, fundet e të cilëve fshatra në të kaluarën e largët paraqitnin një bashkësi fizike, të përbashkët vendbanimi*. (Toma Smiljanic-Kicevija. f-423).

Kronisti turk Evlia Qelebi, në udhëpërshkrimin e tij në vitin 1670 në këtë fshat, has në tre kroje e ku njëri ndër ato tre kroje, duke pasur parasysh pozitën e vjetër gjeografike të shtrirjes së fshatit të moçëm të Sërbicës duhet të jetë edhe Kroi i Zelenokut, që gjendet në anën e djajthtë të shtratit të lumit aty te Zalli-lumi në pjesën veri-perëndimore të manastirit të Shën Nikollës, në lartësinë mbidetare 693m.

Ky krua mirëmbahet brez pas brezi nga gjeneratat e ndryshme, sigurisht, jo vetëm për shkak të prurjes së tij për nevojat e banorëve të vendbanimit dhe manastirit, por shërbehej edhe si ujë i shenjtë pagan ku të sëmurët duke larë faqet dhe pirë ujë, kanë uruar që si uji që rrjedh të marrë, apo të ikin të ligat dhe të këqijat dhe të sjellë shëndet, e ku edhe në afërsi të tyre, më pastaj u ndërtuan edhe vendbanimet, kullat-manastire e tjera.

Malit të Zadiellit (Sadielli), është një mal jo aq i lartë, me një lartësin mbidetare prej 786 m, me shtrirje në pjesën jug-lindore të fshatit Sërbicë, e që gjendet në lindje të kullës-manastirit të Sh. Nikollës, dhe të Kroit të Zelenokut, e që përafërsisht në mënyrë të një vije të imagjinuar horizontale, lidhen që të tre këto toponime. Kjo është edhe arsyja e emrit të malit në anën lindore, respektivisht të lindjes së diellit, ku edhe nga të parët tonë edhe e emëruan SADIELLI ( Sa-Dielli) respektivisht Zadielli ku ndryshe llogaritet shtëpia e Diellit. Në popullsinë vendase këtu në vendbanim ende përdoret një shprehje popullore, sidomos gjat betimit të diçkaje,, Për ketë Diell”.(për ket dill)???

Pos malit të SADIELLIT, tezës në fjalë të këtijë hidronimi pagan i del në mbrojtje edhe vetë kulla, apo manastiri me emrin Shën Nikolla, aty disa dhjetra metra larg në afërsi të kroit , në pjesën lindore të tij, që gjendet në kodrinën e malit të Sadiellit, apo rrënzë tijë, por me pamje të këthyer nga Sërbica e cila gjendet në l.m.d. 717m. Ky lokalitet njihej historikisht nga të vjetrit si një vend i shenjtë i fortifikuar me mure të moçme, fakt ky i dokumentuar gjerësisht edhe nga studiuesi Jovan F. Trifunoski (Kičevska Kotlina, f. 36-37), i cili përshkruan mbetjet e kështjellës dhe kujtesën e popullatës lokale për këtë manastir. Ai konfirmon se këto mure mbronin vendbanimin e vjetër që shtrihej pikërisht rreth burimeve të ujit (kroit). Ndërtuesit e vjetër antik

ekzaktësisht midis vijës së lindjes së diellit te Sadielli dhe ujit të kronit pagan Zelenokut ngritën manastirin e Shën Nikollës që në solsticin dimror të 22 dhjetorit të bien rrezet e diellit mbi këtë manastirë ku do të ndriçonte altarin, ku edhe festat e e këti shenjtori janë në 6 dhjetor, shumë afër solsticit, që do të thotë që kjo nuk është e rastit, pasi edhe atë ditë rrezet e diellit arrinë pikën më të ulët në horizont, dhe këthehen si dita e Diellit të Ri. Popullsia ilire ishte adhuruese madhe e kultit të djellit që dëshmohet edhe në simbolet e ndryshme arkeologjike në tërë hapsirat e shtrirjes së saj.(Shih vijën horizontale të shtrirjes mes koordinatash)

Ky manastir ishte një kështjellë shumë e njohur kur Sërbica e moçme, asaj kohe numëronte rreth 300 shtëpi, ku në ketë kështjellë, luhej e vallëzohej, mandje thuhet se rreth 75 nuse të fshatit, gjatë festave manifestonin duke vallëzuar e dëfryer në këtë lokalitet. *(Jovan F.Trifunoski,Kicevska Kotlina, f-36), e cila gjendet në l.m.d. 717m. Në afërsi të këtij lokaliteti ekzistojnë edhe varrezat të vjetëra, këtë e pranon edhe vete autori Toma Smiljanic.* (Tome Smiljanic.Kicevija f-422 ).

Në aspektin etimologjik, ky hidronim na paraqitet me dy rrënjë dhe ate ,,Zele” dhe ,,Noku”, ashtu si e përdorin vendasit, që padyshim se paraqesin një formë të deformuar të rrënjës së tyre brez pas brezi.

Në aspektin gjeografik mendojm që është fjala për kroin, burimin që shtrihej asaj kohe buzë shtratit të lumit i qujtur Zalli, si i thonë këtu në Sërbicë e më gjërë, pra Kroi i Zallit, respektivisht Kroi i lumit, pasi asaj kohe ky burim-krua ishte vërtet në afërsi të shtratit të lumit ku mbamendsit e thonë këtë, e ku me erozion fluvialo horizontal dhe vertikal, shtrati i zallit është larguar nga kroi, por morfologjia e terrenit tregon se ai dikur aty ka qenë, pra Kroi te Zalli. Rrënja e dytë ,,Nika”- që i aneksohet më vonë rrënjës së parë, është emër i kullës -manastirit ,,Shën Nikolla”, ( Shën Nika). Kështu emra hasen në Shqipëri si Nikollë , Nika, etj. Pra, në kuptim të plotë del, kroi te Zalli në afërsi të kështjellës Nika, me një fjalë kroi Zalli-Nika, respektivisht Zelenoku. Ose kroi i Zallit në afërsi të të manastirit Shën Nika dhe malit të Zadiellit/???

Që të tre këto pika mikrotoponomike shtrihen në një vijë shumë të sakt të imagjinuar që përputhet këndi i shikimit nga kroi drejt manastirit dhe majës së Sadiellit që përkon saktësisht me azimutin e lindjes së Diellit të Ri në Solsticin Dimror të datës 21-22 Dhjetor, që tregon shenjtërimin e vendit nga kulti pagan i ujit dhe rrezeve të diellit të Shën Nikollës. Një lokalitet që mendojmë për një perspektivë e të së ardhmes, ku brezat e rinjë mund ta restaurojnë si një qendër të rëndësishme, lutje, kulti apo turizëm kulturor.

Shih koordinatat e pikave referuese :Maja e Malit Sadielli-Solstici: 41°34’37.95″N, 21°01’37.20″E — Lartësia: 786m lmd.Themelet e Manastirit të Shën Nikollës: 41°34’49.81″N, 21°01’31.01″E — Lartësia: 717m lmd.Kroi Pagan (Burimi Kurues): 41°34’54.60″N, 21°01’27.78″E — Lartësia: 693m lmd. Toleranca e matjes topografike +-10 metra.

Nuk e mohojmë faktin, që me ardhjen e sllavëve e më vonë të Perandorisë Osmane këtu e më gjërë edhe u emruan, por dhe u konvertuan shumë mikro dhe makrotoponime. Ndër ato, ekzistojnë një numër i konsideruar i qëndrueshmërisë, që u bënë ballë të gjitha stihive dhe mbetën si fakte të pamohueshme të së vërtetës së gjenezës së kësaj popullsie.

Të vërtetën e tërë kësaj që u tha më sipër do ta vulosë edhe gërmimet arkeologjike nëntokësore, që sigurisht edhe do të pasojnë më vonë , e të cilët do të nxjerrin në dritë rrënjët tona të mbuluara në shkuj. Sygjërimet konstruktive, për këtë artikull, për ne do të ishin të mirëseardhur.

/kercova.net