 Kercova.net - Njė copė e kėrēovės nė internet Forum Index Tema reth fshatrave
FSHATI I ALI AHMETIT - Nga agjencia pėr hulumtim ESI | Regjistrohu qė tė postosh |
| Threaded | Te rejat para | Tema e kaluar | Tema e ardhėshme | Nė fund |
| Postuesi | Nyjet |
|---|---|
| dritoni | Postuar nė: 2012/8/6 7:43 |
Just can't stay away   Anėtarsuar mė: 2008/2/9 Vjen nga: Replika: 121 |
FSHATI I ALI AHMETIT - Nga agjencia pėr hulumtim ESI  FSHATI I ALI AHMETIT EKONOMIA POLITIKE E MARRĖDHĖNIEVE NDĖRETNIKE NĖ MAQEDONI ESI Projekti pėr sigurinė nė Maqedoni I pėrkrahur nga Ministria e Jashtme e Zvicrės Pėrkthyer nga Instituti Kosovar pėr Kėrkime dhe Zhvillime Politike (KIPRED) Shkup dhe Berlin 1 tetor 2002 Fshati i Ali Ahmetit I PĖRMBLEDHJE Ky raport hulumton ekonominė politike tė marrėdhėnieve ndėretnike nė Maqedoni tė konfliktit tjetėr tė resurseve nė zhdukje e sipėr dhe tė kolapsit tė standardit jetėsor, qė shpesh mbeten pa u pavėrejtur. Raporti ėshtė i pėrqėndruar nė njė rajon nė Maqedoninė Perėndimore i banuar nga 52.000 banorė, 50 pėrqind tė tė cilėve janė shqiptarė etnikė ndėrsa 40 pėrqind janė maqedonas etnikė. Sikundėr edhe pjesa mė e madhe e Maqedonisė edhe Kėrēova ka traditė tė thellė tė bashkėjetesės etnike. Me dekada tė tėra kėtu nuk ka pasur dhunė ndėrmjet bashkėsive dhe ky rajon ka vazhduar tė jetė i qetė edhe nė vlugun e luftimeve gjatė vitit tė kaluar. Nė tė njejtėn kohė ky rajon vė nė pah diversitetin e trendeve ekonomike dhe sociale ndėrmjet bashkėsive qė jetojnė aty, gjė qė duket tė jetė e programuar qė tė ngjallė frikė dhe dyshim ndėretnik. Zajasi, fshati i Ali Ahmetit, ėshtė komunė rurale nė rajonin e Kėrēovės qė ka rreth 10.000 banorė. Kjo ėshtė vendlindja e luftėtarit gueril, tė shndėrruar nė politikan partiak, Ali Ahmetit, i cili udhėhoqi kryengritjen qė mė 2001 solli deri nė skaj tė luftės civile. Shteti Maqedonas pėrgjithėsisht mungon nė jetėn e banorėve tė Zajasit dhe tė pjesėve tė tjera rurale tė shqiptarėve. Kėtu ska pothuajse kurrfarė punėsimi zyrtar dhe ka tejet pak infrastrukturė. Ekonomia lokale tėrėsisht mbushet nga ndihmat e punėtorėve tė punėsuar jashtė vendit. Sipas vlerėsimeve konservative, emigrantėt me pėrkatėsi shqiptare qė janė nga Kėrēova e qė tani punojnė nė SHBA dhe Evropė, dėrgojnė mė shumė se 16 milion euro nė vit qė ėshtė mė shumė se sa shuma e pėrgjithshme e pagave tė punėtorėve tė pėrkatėsisė maqedonase tė cilėt punojnė nė sektorin publik dhe nė ish ndėrmarrjet nė pronėsi shoqėrore. Shumica e banorėve nė qytetin e Kėrēovės janė maqedonas etnikė. Jeta e tyre formėsohet nga kriza e shoqėrisė industriale tė krijuar nga socializmi jugosllav. Gjatė dy dekadave tė fundit familjet maqedonase kanė qenė dėshmitarė tė rėnies drastike tė standardit tė tyre tė jetesės. Industria lokale tanimė ka shumė kohė qė ka ndėrprerė punėsimin, ndėrsa administrata publike ėshtė nėn presion pėr reduktimin e numrit tė tė punėsuarve si dhe pėr tė bėrė vend pėr njė pėrfaqėsim mė tė madh tė pakicave. Nė pjesėn e maqedonasve etnikė tė Kėrēovės pothuajse nuk ka fare sektor tė ri privat, me pėrjashtim tė disa ndėrmarrjeve tė vogla tė ndėrtimit, dyqaneve dhe kafeterive. Kriza e punėsimit sipas tė gjitha gjasave do tė vijė duke u thelluar, dhe secili vend i punės qė zhduket e shtyn njė familje nė drejtim tė varfėrisė. Marrėdhėniet ndėretnike nė Kėrēovė janė tė formėsuara nga ky paradoks. Si pėrfitues kryesor gjatė katėr dekadave tė zhvillimit industrial, maqedonasit etnikė i janė ekspozuar vrazhdė fatit nė rėnie tė kėtij zhvillimi. Pėrjashtimi i shqiptarėve nga sektori socialist dhe nga pėrfitimet qė ky i ofronte, i ka shtyrė ata nė kėrkim tė stratėgjive ekonomike, kryesisht emigrimit dhe tregtisė sė vogėl, gjė qė nė anėn tjetėr i ka bėrė kėta mė tė pėrgatitur pėr tė mbijetuar dėshtimin e sistemit socialist. Sidoqoftė, dobėsia e shtetit maqedonas ėshtė pengesė pėr zhvillim edhe pėr bashkėsinė shqiptare po aq sa edhe pėr atė maqedonase. Fondet nga diaspora financojnė shpenzimin nė Kėrēovė, por shumė pak nė drejtim tė investimeve produktive. Pjesė tė mėdha tė bashkėsisė shqiptare vazhdojnė tė mbesin tė ngujuara brenda njė zhvillimi tė ulėt, gjė qė vlen veēanėrisht pėr pjesėt rurale. Kėto pėrvoja divergjente, shpjegojnė perceptimet e ndryshme tė dy bashkėsive pėr atė sesi ėshtė duke dėshtuar shteti i Maqedonisė, si dhe pėr atė se kush ėshtė duke e bartur barrėn e kėtij dėshtimi. Edhe pse ka njė prosperitet relativ nė vend, kėndvėshtrimi shqiptar ėshtė i ngjyrosur nga pėrvoja e pėrjashtimit gjatė gjithė jetės. Shqiptarėt luftojnė pėr tė arritur deri tek sistemi i pėrfitimeve tė sponsorizuara nga shteti, derisa ky sistem pothuajse ėshtė zhdukur tėrėsisht. Nga ana tjetėr, maqedonasit etnikė ndihen tė rrethuar si nė aspektin social ashtu edhe nė atė ekonomik, Fshati i Ali Ahmetit II dhe kėta i shohin kėrkesat e shqiptarėve si kėrcėnim tė drejtpėrdrejtė ndaj pozitės sė tyre. Nė kėtė ambient, beteja pėr tė vėnė nėn kontroll burimet publike nė rėnie e sipėr shumė lehtė merr ngjyrosje etnike, duke pasur parasysh se ekonomia politike e maqedonasve ėshtė e natyrės tejet eksplozive. Ėshtė joshės mendimi se tanimė ėshtė kryer pjesa mė e vėshtirė e arritjes sė paqes sė qėndrueshme nė Maqedoni. Megjithatė, analiza nė kėtė raport sugjeron tė kundėrtėn. Gjatė periudhave qė pasojnė, si elita politike maqedonase ashtu edhe bashkėsia ndėrkombėtare duhet tė merret me njė varg ēėshtjesh tė ndjeshme. Dispozitat kryesore tė Marrėveshjes sė Pėrgjithshme tė gushtit 2001 (Marrėveshja e Ohrit), (pėrfaqėsimi i barabartė i pakicave nė administratė publike, tė drejtat gjuhėsore dhe forcimi i qeverisjes lokale) do tė kėrkojnė njė program ambicioz tė ristrukturimit tė institucioneve dhe tė rishpėrndarjes sė resurseve publike. Presioni ndaj Maqedonisė pėr uljen e shpenzimeve publike, veēanėrisht kur ėshtė fjala pėr pjesėmarrje nė sektorin publik, nga ana e bashkėsisė etnike maqedonase ėshtė e pashmangshme qė tė shihet si kėrcėnim. Pėr politikėn e jashtme tė sigurisė (unike e embrionale) tė Unionit Evropian, Maqedonia paraqet shembullin se si ndėrhyrja intensive mund tė kufizojė konfliktin duke e shndėrruar krizėn nė sukses diplomatik. Por, pėr tė ndėrtuar mė pas mbi kėtė sukses, Unioni Evropian duhet qė tė krijojė njė program tė besueshėm jo vetėm pėr zbatimin e dispozitave tė Marrėveshjes sė Ohrit, por edhe pėr adresimin e shkaqeve strukturale tė konfliktit etnik. Vetėm njė projekt serioz i ndihmės evropiane, qė adreson problemin e rėnies industriale dhe tė nivelit tė ulėt tė zhvillimit rural mund tė lehtėsojė dinamikėn e rrezikshme qė momentalisht formėson realitetin maqedonas. Beteja pėr stabilitet ekonomik nė Maqedoni ėshtė larg prej fitores. Janė vendet si Zajasi dhe Kėrēova nė tė cilat zbatimi i Marrėveshjes sė Ohrit duhet tė fillojė tė bėjė ndryshime nė jetėn e njerėzve. Rajoni i Kėrēovės nė Maqedoninė Perėndimore Fshati i Ali Ahmetit III ~ Pėrmbajtja ~ PĖRMBLEDHJE ..............................................................................................................................I I. HYRJE ................................................................................................................................. 1 II. KONTEKSTI ....................................................................................................................... 3 III. NGRITJA DHE RĖNIA E SHOQĖRISĖ INDUSTRIALE................................................. 6 A. Tranzicioni dhe punėsimi.................................................................................................6 B. Privatizimi dhe pas tij ......................................................................................................8 C. Maqedonasit etnikė dhe dėshtimi i sektorit privat .........................................................13 D. Politika e punėsimit tė ulėt............................................................................................. 14 IV. MIGRIMI I BRENDSHĖM DHE ZHVILLIMI ................................................................ 16 V. GLOBALIZIMI I SHQIPTARĖVĖ TĖ KĖRĒOVĖS.......................................................18 VI. ZAJASI DHE MUNGESA E SHTETIT............................................................................23 VII. ZBATIMI I OHRIT NĖ KĖRĒOVĖ................................................................................. 26 A. Shqiptarėt si nėpunės pubikė.......................................................................................... 28 B. Gjuha shqipe si gjuhė zyrtare......................................................................................... 30 C. Vetėqeverisja lokale.......................................................................................................30 D. Pėrfundimet: pėrtej politikės sė shumės zero?...............................................................33 Pėr ESI ........................................................................................................................................... 36 Pėr KIPRED................................................................................................................................... 36 ~ Lista e tabelave ~ Tabela 1. Demografia dhe struktura etnike nė rajonin e Kėrēovės .................................................. 3 Tabela 2: Hulumtim i opinionit publik i zhvilluar nė dhjetor 2000 ................................................. 7 Tabela 3: Tė papunėt e regjistruar nė Kėrēovė, Drugovė, Oslomej, Vraneshticė dhe Zajas ........... 8 Tabela 4: Punėsimi nė ish-ndėrmarrjet nė pronėsi shoqėrore dhe nė ndėrmarrjet publike .............. 9 Tabela 5: Aktivitetet e biznesit nė AD Tajmiste, aktualisht ndėrmarrja mė e madhe e privatizuar nė Kėrēovė............................................................................................. 10 Tabela 6: 13 ndėrmarrjet e privatizuara tė Kėrēovės .....................................................................11 Tabela 7: Dhjetė ndėrmarrjet publike tė Kėrēovės. ......................................................................12 Tabela 8: Punėsimi nė organet qeveritare nė rajonin e Kėrēovės .................................................. 15 Tabela 9: Ndryshimi i popullsisė nė 78 fshatra tė rajonit tė Kėrēovės prej 1948 deri 1994.......... 16 Tabela 10: Tė dhėnat aktuale pėr nxėnėsit shqiptarė, maqedonas dhe turq, klasa e vitit 1989/1990. Gjimnazi Marko Mileski, Kėrēovė ....................................................... 20 Tabela 11: Tė ardhurat e konsoliduara komunale tė Kėrēovės, Drugovės dhe Oslomejit mė 2000 .......................................................................................................... 24 Tabela 12: Fondet e shpėrndara nga Programi Pėr Ujėsjellėsin dhe Kanalizimin dhe Fondin pėr Rrugėt Nacionale dhe Rajonale nė rajonin e Kėrēovės, 1997-2001 ............. 25 Tabela 13: Punėsimi i vlerėsuar nė administratėn publike nė Kėrēovė, Drugovė, Oslomej, Vraneshtinė dhe Zajas ............................................................................ 29 Fshati i Ali Ahmetit 1 I. HYRJE Shumica e udhėtarėve nė Maqedoni, nė rrugėn nga Shkupi pėrmes Tetovės pėr nė Ohėr kalojnė nėpėr Kėrēovė. Por, shumica prej tyre vėshtirė se do ta vėnė re vetė kėtė qytet e lėre mė dramėn intensive sociale tė Maqedonisė bashkėkohore qė zhvillohet nė kėtė rajon. Kur hyn nga ana veriore nė rajonin e Kėrēovės, sė pari vėren fshatin e Zajasit, vendlindjen e udhėheqėsit gueril tė shndėrruar nė politikan partiak, Ali Ahmeti. Kryengritja e udhėhequr nga Ahmeti e solli vendin nė kufi tė luftės civile mė 2001, dhe partia e tij e re, Bashkimi Demokratik pėr Integrim qysh atėherė ėshtė shndėrruar nė forcėn kryesuese politike tė bashkėsisė shqiptare. Nė anėn e majtė tė rrugės qėndron shtėpia e dajės sė tij, Fazli Veliu, i cili nga shtėpia e tij e diasporės nė Zvicėr e ka formuluar ideologjinė e UĒK-sė nė Kosovė dhe tė UĒK-sė nė Maqedoni. Fshati i Zajasit nuk ka qendėr tė vėrtetė, por vetėm njė shpėrndarje tė kafeneve dhe dyqaneve pėrgjatė rrugės. Miniera e vjetėr e Tajmishtes shtrihet nė tė majtė, por ajo qėndron e mbyllur qė nga mesi i vitete 90. Njė shenjė nė tė majtė drejton pėr nga punėsuesi mė i madh nė rajon, termocentrali i Oslomejit. Nė dalje tė qytetit tė Kėrēovės kalimtari hyn nė zemėr tė zonės industriale, me tė gjitha ndėrmarrjet e periudhės socialiste tė radhitura pėrgjatė rrugės si margaritarėt nė pe. Duke marrė kthesėn nga rruga kryesore e Kėrēovės, kalimtari hyn pėrmes rrugės kryesore, Bulevardi i Ēlirimit, e cila ndan qytetin nė dy lagje tė ndryshme: atė myslimane (kryesisht shqiptare, por gjithashtu edhe turke) nė tė majtė, dhe atė etnike maqedonase nė tė djathtė. Ky dallim mė sė lehti vihet re gjatė muajve tė verės kur lagjia shqiptare ėshtė shumė mė e gjallė. Pėrgjatė pjesės nė tė majtė tė rrugės kryesore tregtare Aleksandar Makedonski, kafenetė dhe dyqanet zhvillojnė njė tregti mėse tė gjallė. Nė pjesėn maqedonase blerėsit janė tė paktė. Shumica e projekteve ndėrtimore nė Bulevardin e Ēlirimit janė tė financuara nga shqiptarėt, pėrfshirė edhe ish qendrėn tregtare socialiste qė tani po shndėrrohet nė qendėr ceremonie pėr martesa shqiptare. Duke numėruar pėrgjatė rrugės kryesore, kalimtari kalon pėrbri njė kompanie tė madhe por tė padobishme tė orendive dhe njė depoje tė madhe gruri, Zito Karaorman, para se tė mbėrrijė nė fushat e djerra tė ish kooperativės bujqėsore qė njėkohėsisht shėnon edhe kufirin e pjesės urbane. Duke udhėtuar me veturė, disa minuta mė tutje kalimtari arrin nė fshatin etnik maqesonas tė Drugovės, ku e tėrė administata komunale ėshtė e ngjyrosur nė tė kuqe, ndėrsa strehimorja nė pamje e pėrkohshme dhe dritaret e zyrės lokale tė ministrisė republikane tė drejtėsisė janė tė thyera. Tutje vjen fshati i vogėl dhe nė dukje shumė i varfėruar, me kompaninė e tekstilit dhe njė fermė tė peshkut. Dhe pas kėsaj vjen Kėrēova, padyshim vetėm njė vend i parendėsishėm dhe i humbur i Maqedonisė. Ajo qė mund tė mos vihet re nė ngutje e sipėr nėpėr Kėrēovė, ėshtė dinamika sociale dhe komplekse tė dy bashkėsive tė cilat kanė shtigje krejtėsisht tė ndara dhe tė ndryshme zhvillimi dhe kjo ka implikime rrėnjėsore nė rrėfimin e tė ardhmes sė kėtij vendi. Nė kėtė rajon pėr dekada tė tėra nuk ka pasur dhunė ndėrmjet bashkėsive etnike dhe ky vend ka vazhduar tė jetė i qetė edhe gjatė kulminacionit tė luftimeve gjatė vitit tė fundit. Sikundėr edhe pjesa mė e madhe e Maqedonisė, Kėrēova ka tė rrėnjosur thellė njė traditė tė bashkėjetesės etnike. Edhe pse maqedonasit, shqiptarėt, turqit dhe romėt jetojnė jetė kryesisht tė ndara, megjithatė ka lėmi tė pafundme nė tė cilat ata ndėrveprojnė. Kryetari i komunės nga radhėt e VMRO-sė ėshtė zgjedhur nė vitin 2000 me pėrkrahjen e myslimanėve tė Kėrēovės. Tanimė pėr vite tė tėra gazeta komunale botohet nė dy gjuhė, ndėrsa shkolla e mesme ka numėr pothuajsve tė njejtė tė nxėnėsve shqiptarė dhe tė atyre maqedonas. Fshati i Ali Ahmetit 2 Por, rrėfimi i Kėrēovės ėshtė thelbėsor nė mėnyrė shumė mė tė thellė pėr konfliktin qė kaploi Maqedoninė gjatė vitit tė kaluar. Ky rajon me 52.000 banorė ngėrthen nė vete njė diversitet tė jashtėzakonshėm tė shtigjeve sociale dhe ekonomike. Grupet e ndryshme etnike kalojnė nėpėr ndryshime tė thella sociale, tė cilat i shtyjnė ato pėrgjatė shtigjeve tė ndryshme. Ėshtė shtegu i zhvillimit (dhe rėnies) qė duket tė jetė i programuar pėr tė gjeneruar dyshimin dhe frikėn ndėretnike. Ky studim i jetės ekonomike dhe sociale nė Kėrēovė ėshtė bėrė pėr tė hulumtuar politikėn ekonomike tė tensioneve etnike nė Maqedoni konfliktin tjetėr1 tė burimeve nė rėnie dhe tė stileve tė jetės nė dėshtim, qė pėr vėzhguesit ndėrkombėtarė aq shpesh mbetet i pavėrejtur dhe qė kėrcėnon tė pėrmbysė rezultatet e rėndėsishme diplomatike tė vitit tė kaluar. Ky raport gjithashtu hulumton vėshtirėsitė qė qėndrojnė nė rrugė tė zbatimit tė Marrėveshjes sė Ohrit tė vitit 2001, e cila solli fundin e kryengritjes sė udhėhequr nga Ali Ahmeti. Nėse Marrėveshja e Ohrit synon tė jetė njė instrument pėr nxjerrjen e vendit nga pasiguria, atėherė janė vendet si Kėrēova qė nuk i janė nėnshtruar jostabilitetit politik, nė tė cilat kjo Marrėveshje do tė duhej tė ketė ndikimin mė tė madh. Tė kuptuarit e kėtyre vėshtirėsive dhe gjetja e mėnyrave pėr ti tejkaluar ato do tė jetė ēelės pėr suksesin e qeverisė sė re tė Maqedonisė, dhe pėr sigurimin e pėrkrahjes efektive nga ana e bashkėsisė ndėrkombėtare. Shumicė maqedonase Shumicė shqiptare 1 European Stability Initiative, The other Macedonian conflict, Punim Diskutues, Shkurt 2000: www.esiweb.org . Fshati i Ali Ahmetit 3 II. KONTEKSTI Rajoni i Kėrēovės nė Maqedoninė perėndimore, i banuar nga 26.000 shqiptarė etnikė, 21.000 maqedonas etnikė, 2.500 turq etnikė dhe 1.300 romė, ėshtė pasqyrė e shoqėrisė bashkėkohore maqedonase2. Udhėtimi nėpėr fshatrat e kėtij rajoni, shėtitja nėpėr rrugėt e tij, vizita fabrikave apo biseda me banorėt e tij tė sjell pėrballė njė shoqėrie qė ėshtė nė mes tė revolucionit social dhe ekonomik. Spektri social i Kėrēovės ėshtė formėsuar nga ngritja dhe rėnia e shoqėrisė industriale tė krijuar nga socializmi jugosllav. Nė dekadat qė pasuan pas Luftės sė Dytė Botėrore shumica e maqedonasve e braktisėn jetėn e rėndė tradicionale tė mbijetėsės nga bujqėsia dhe lėvizėn drejt qytetit tė Kėrēovės, duke qenė tė nxitur nga punėt nė sektorin e ri industrial dhe joshja e stilit urban tė jetesės. Shumė pjesė rurale mbetėn plotėsisht tė pabanuara dhe qyteti u bė vendbanim i tre tė katėrtave tė tė gjithė maqedonasve etnikė tė kėtij rajoni. Nė Kėrēovėn bashkėkohore reliktet e kėtij procesi tė industrializimit mund tė shihen pėrgjatė rrugės sė Ilindenit (e njohur gjithashtu edhe si rruga e Industrisė) nė formėn e kompanive tė dikurshme, krenare qė pėrbėnin kurrizin e shoqėrisė sė re industriale. Me privatizimin pothuajse tė pėrfunduar, shumica nga kėto ndėrmarrje janė mbyllur apo mezi mbahen nė jetė. Prej rreth 6.000 vende pune nė ndėrmarrjen socialiste, sa kishte mė 1990, gjysma tanimė janė zhdukur dhe rėnia edhe mė e madhe e kėtij numri ėshtė e pashmangshme. Ekonomia lokale e maqedonasve etnike tė Kėrēovės tani varet shumė nga mijėra vende pune (madje shumė mė tepėr se sa nė kohėrat e socializmit) tė siguruara nga termocentrali nė pronėsi shtetėrore nė Oslomej, pjesė kjo e shėrbimit elektrik tė Maqedonisė ESM. Ekziston gjithashtu njė numėr i projekteve tė ndėrtimit tė financuara nga kompania publike e ndėrtimit nė Shkup, qė udhėhiqet nga ishkryetari i komunės sė Kėrēovės nga radhėt e VMRO-sė, Ilija Kitanoski. Drejtorėt e kėtyre dy ndėrmarrjeve publike janė shokė nga fėmijėria dhe nė kėtė moment konsiderohen tė jenė personat mė me ndikim nė botėn e vogėl tė ekonomisė politike tė Kėrēovės. Nėn qeverinė republikane aktuale, lidhjet e tyre nė biznes dhe politikė u kanė ndihmuar qė tė ruajnė ndėrmarrjet e mbetuara nė pronėsi shoqėrore, tė lidhura ngushtė nėn vete pėrmes rrjetave tė nėnkontraktuesve. Tabela 1. Demografia dhe struktura etnike nė rajonin e Kėrēovės3 1948 1994 Komuna Totali Maqedonas% Shqiptarė% Tė tjerė% Kėrēova 8.761 27.543 58.55 26.12 15.33 Drugova 9.824 3.555 87.43 3.68 8.89 Oslomej 7.401 9.170 1.74 98.16 0.10 Vraneshtica 4.203 1.650 79.94 0.48 19.57 Zajasi 5.949 10.055 2.79 97.12 0.09 Totali 36.138 51.973 40.39 50.22 9.39 Burimi: Tė dhėnat nga regjistimi i vitit 1948 dhe 1994, tė projektuara sipas kufijve komunalė. Pa kėtė burim tė vazhdueshėm tė fondeve publike nuk do tė shihej kurrfarė dinamike ekonomike nė sektorin industrial. Menaxherėt etnikė maqedonas nė ish-ndėrmarrjet nė pronėsi shoqėrore 2 Tė dhėnat nga regjistrimi i vitit 1994 (i kontestuar nga shqiptarėt, turqit dhe romėt). 3 Sipas Ligjit mbi Organizimin Territorial tė vitit 1996, ish-komuna e Kėrēovės ėshtė ndarė nė pesė komuna tė reja. Nė kėtė raport rajoni i Kėrēovės i referohet komunave tė para vitit 1996 dhe komunės sė Kėrēovėssė pas vitit 1996 sipas tė njejtit emėr e qė pėrbėhet nga qyteti i Kėrēovės dhe gjashtė fshatra. Fshati i Ali Ahmetit 4 (NPSH), parashohin njė tė ardhme tė zbehtė. Tė mbledhur nė njė hotel nė pronėsi tė ndėrmarrjes Tajmishte, miniera e sė cilės ėshtė mbylluar para njė dekade, ata presin ardhjen e njė investitori tė madh nga jashtė qė do tė ringjallė ekonominė lokale (FIAT-i thonė disa; BASF-i thonė tė tjerėt). Ata ankohen pėr rrethimin e qytetit tė tyre nga shqiptarėt dhe pėr jostabilitetin e rajonit si tėrėsi. Nėn kushtet aktuale tė frikės dhe tė pasigurisė, i thonė ata njėri-tjetrit, do tė dėshtonin edhe ndėrmarrjet mė konkurruese edhe me menaxherėt mė tė mirė nė botė.4 Realiteti ekonomik me tė cilin tani pėrballen maqedonasit etnikė nuk ėshtė vetėm ai i stagnimit ekonomik, por edhe i rėnies sė ngadalshme e tė vazhdueshme. Ky proces ka shkaktuar njė frikė tė thellė tė shkatėrrimit social ndėr familjet urbane maqedonase, tė cilat gjatė dy dekadave tė fundit kanė pėrjetuar kolapsin e standardit tė tyre tė jetesės. Ndjenja e pasigurisė ndėr ta ėshtė akute.5 Secila punė qė zhduket shtyn njė familje nė varfėri. Ish NPSH-tė tanimė ka kohė qė kanė ndėrprerė punėsimet, ndėrsa administrata publike ėshtė nėn presion tė reduktimit si dhe tė krijimit tė hapėsirės pėr pėrfaqėsim tė pakicave. Pothuajse nuk ka sektor tė ri privat nė pjesėt e maqedonasve etnikė tė Kėrēovės, me pėrjashtim tė disa ndėrmarrjeve tė vogla tė ndėrtimit, dyqaneve dhe kafeneve. Vesna, kontabiliste e lartė nė NPSH tė metalit Tane Calevski ėshtė shembull tipik se ēfarė do tė thotė tranzicioni ekonomik nė nivelin e njė familjeje. Deri nė fillim tė viteve tė nėntėdhjeta, familja e saj kishte dy burime tė ardhurash nga punėsimi nė NPSH dhe gėzonte njė standard tė lartė tė jetės, gjė e zakonshme kjo pėr klasėn e mesme nė gjithė Jugosllavinė. Nė fillim tė viteve 1990, vendi i punės sė bashkėshortit tė saj nė ndėrmarrjen e tekstilit Kikoteks ėshtė bėrė i panevojshėm ndėrkohė qė ai ishte tepėr i ri pėr tė marrė pensionin. Paketa e kursimeve tė tij ka kohė qė ėshtė shpenzuar. Kohė pas kohe ai arrin tė gjejė ndonjė punė kalimtare si kamarier pėr 5 euro nė ditė. Paga e Vesnės ėshtė 125 euro nė muaj, por ajo jipet me muaj tė tėrė vonesė. Siē shpjegon Vesna, shumica e shpenzimeve elementare pėr jetesė nė Kėrēovė arrijnė sė paku 90 euro nė muaj: ushqim (60); rrymė elektrike (15); telefoni (10); dhe ujė (5). Privilegjet e klasės sė mesme qė ajo dikur i merrte si tė mirėqena (vetura, gjėrat moderne tė amvisėrisė, pushimi vjetor nė bregdet) i takojnė sė kaluarės. Kompania e Vesnės pėrballet me njė tė ardhme tejet tė pasigurtė dhe ka shumė gjasa qė tė pėrfundojė nė falimentim. Nė atė rast, kjo do tė shtyjė edhe njė familje nė varfėri tė mirėfilltė. Sektori i ri privat ėshtė nė anėn tjetėr tė Bulevardit tė Ēlirimit dhe ėshtė kryesisht i ri dhe shqiptar. Janė 184 dyqane tė grumbulluara nė anėn shqiptare tė rrugės Aleksandar Makedonski qė shesin qilima, orendi, stoli dhe rroba martese. Kėto dyqane e arrijnė qarkullimin e tyre mė tė madh gjatė muajve tė verės, kur mijėra emigrantė shqiptarė kthehen pėr tu martuar dhe pėr ndėrtuar shtėpitė e tyre nė fshat. Nė kėtė periudhė lagjia shqiptare gumėzhin nga aktiviteti, ndėrsa Kadillakėt dhe veturat e tjera impresionuese me targa tė Ēikagos e tė Alaskės parkohen pėrgjatė trotuarit. Shumė nga 300 taksistėt privatė tė Kėrēovės fitojnė jetesėn duke transportuar njerėzit nga diaspora prej aeroportit tė Shkupit dhe anasjelltas. Zemra e ekonomisė shqiptare pėrbėhet nga tregtarėt, pronarėt e restoranteve, ndėrtuesit, kėmbyesit e tė hollave, dhe disa avokatė e mjekė privatė. Motori ekonomik shqiptar ushqehet pothuajse plotėsisht prej ndihmave nga diaspora. Sipas vlerėsimeve konservative, Gastarbeiter-ėt (punėtorėt emigrantė modernė) dėrgojnė nė shtėpi apo shpenzojnė nė Kėrēovė mė shumė se 16 milion euro nė vit numėr ky mė i lartė sesa shuma e pagave qė marrin maqedonasit etnikė tė Kėrēovės tė punėsuar nė sektorin publik dhe nė ish NPSH-tė. Ėshtė interesant fakti se punėdhėnėsi mė i madh individual i maqedonasve etnikė nė 4 Intervista tė zhvilluara nga ESI me menaxherė tė shumė ndėrmarrjeve tė privatizuara dhe nė pronėsi shtetėrore nė Kėrēovė, maj dhe qershor, 2002. 5 UNDP (Programi Zhvillimor i Kombeve tė Bashkuara), Human Development Report Macedonia 2001 [Raporti i Zhvillimit Njerėzor pėr Maqedoni 2001], f.11. Fshati i Ali Ahmetit 5 Kėrēovė ėshtė kompania e tekstilit Himara, pronar dhe menaxher i sė cilės ėshtė njė shqiptar i kthyer nga Franca. Shqiptarėt e Kėrēovės kanė qenė tė detyruar qė tė kanalizojnė energjitė e tyre nė kėtė sektor tė ri privat, pėr shkak tė pėrjashtimit tė tyre tradicional nga vendet e punės nė administratėn publike dhe NPSH-tė pėrgjithėsisht tė rezervuara pėr maqedonasit etnikė. Edhe pse pėrbėjnė diku rreth 50 pėrqind tė popullsisė nė rajonin e Kėrēovės, shqiptarėt sipas punėsimit nė administratėn publike janė nė vendin e tretė, apo thėnė me fjalė tė tjera ata pėrbėjnė 14 pėrqind tė tė punėsuarve nė rast se nuk marrim parasysh mėsuesit. Nga 1.000 tė punėsuar nė termocentralin nė Oslomej (komunė pothuajse krejtėsisht shqiptare) mė pak se 60 janė shqiptarė. Nė pjesėn tjetėr tė ish NPSH-ve duket tė ketė edhe mė pak tė punėsuar shqiptarė. Marrėdhėniet ndėretnike nė Kėrēovė janė tė formėsuara nga ky paradoks. Si pėrfitues kryesor gjatė katėr dekadave tė zhvillimit industrial maqedonasit etnikė i janė ekspozuar vrazhdė fatit nė rėnie tė kėtij zhvillimi. Nė tė njejtėn kohė pėrjashtimi i shqiptarėve nga sektori socialist dhe nga pėrfitimet qė ky ofronte i ka detyruar ata qė tė kėrkojnė strategji ekonomike, dhe atė kryesisht nė emigrim dhe tregti tė vogėl, gjė qė i ka bėrė kėta mė tė pėrgatitur pėr tė mbijetuar dėshtimin e sistemit socialist. Kėto pėrvoja divergjente shpjegojnė natyrėn e ndryshme tė perceptimeve ndėr dy bashkėsitė lidhur me atė sesi ėshtė duke dėshtuar shteti maqedonas dhe kush ėshtė duke e paguar ēmimin pėr dėshtimin e tij. Me njėrėn kėmbė brenda, bashkėsia shqiptare e sheh shtetin si tė huaj dhe tė tillė qė nuk i pėrgjigjet nevojave tė saj. Edhe pėrkundėr prosperitetit relativ kėndvėshtrimi shqiptar ėshtė i ngjyrosur nga pėrvoja e pėrjashtimit gjatė gjithė jetės. Nga ana tjetėr, maqedonasit etnikė ndihen tė kėrcėnuar si nė aspektin social ashtu edhe nė atė ekonomik. Makineria e shtetit ėshtė nė dobėsim e sipėr dhe jashtė kontaktit me zhvillimet nė shoqėrinė pas-socialiste dhe pasindustriale. Me zhdukjen e privilegjeve ekonomike tė cilat dikur i qėndronin tė bashkangjitura kontrollit nė administratė, maqedonasit nuk janė nė gjendje tė kuptojnė ndryshimin e menjėhershėm tė fatit tė tyre. Ky ndryshim nė perceptim ndihmon nė shpjegimin e asaj se pse arsimi ėshtė bėrė temė aq e nxehtė nė politikėn maqedonase. Vetėm 10 pėrqind tė shqiptarėve nė komunėn e Zajasit kanė arritur tė pėrparojnė mbi nivelin e shkollimit fillor.6 Pėr kėta shqiptarė, qė janė tė detyruar tė qėndrojnė nė fshat apo tė dalin jashtė rajonit nė kėrkim tė punės, mungesa e arsimimit ėshtė provė e qėndrueshme e diskriminimit nė duart e republikės socialiste tė Maqedonisė. Gjendja tani ėshtė duke ndryshuar dhe tani ka pothuajse numėr tė njejtė tė shqiptarėve dhe tė maqedonėve etnikė nė shkollėn e mesme dygjuhėsore tė Kėrēovės, Mirko Mileski. Por, ndryshimet patjetėr kėrkojnė kohė, duke pasur nevojė qė njė gjeneratė tė filtrohet nė radhėt e bashkėsisė shqiptare. Pėr shumė maqedonas etnikė profili arsimor i shqiptarėve ėshtė shenjė e prapambeturisė sė tyre dhe e paaftėsisė pėr tė marrė pjesė nė shoqėrinė moderne. Shumia e maqedonasve urbanė nė Kėrēovė kanė kryer shkollėn e mesme apo edhe mė shumė. Mundėsitė e tyre tė privilegjuara pėr tė arritur deri tek sistemi arsimor kanė qenė ēelės i pjesėmarrjes nė pėrfitimet e ekonomisė socialiste, ku vendet e punės gradoheshin nė mėnyrė rigoroze sipas kritereve arsimore. Tani ata habiten me rregullat e reja tė lojės, ku lidhja ndėrmjet nivelit tė arsimimit dhe standardit tė jetesės ėshtė rrezikuar tej mase.7 Pėr ta ėshtė e pakuptueshme se si shqiptarėt e paarsimuar janė nė 6 Burimi: Zyra statistikore e Maqedonisė, Regjistrimi i vitit 1994. 7 Njė raport i Bankės Botėrore vė nė pah se pėrqindja mesatare e kthimit ne shkollim shtesė arrin 7.6 pėrqind, qė ėshtė nė nivel tė njė ekonomie tregtare tė industrializuar: (World Bank, Enhancing Growth, 1998, pr58). Megjithatė, kjo mund tė sjellė nė pėrfundime tė gabuara, duke qenė se vlen vetėm pėr sektorin publik ku shteti pėrcakton nivelin e pagave sipas nivelit tė arsimimit. Kjo nuk vlen pėr tregun e punės nė pėrgjithėsi, siē ka vėrejtur Banka nė njė raport tjetėr tė saj (FYROM Focusing on Fshati i Ali Ahmetit 6 gjendje tė blejnė objekte presigjioze nė qendėr tė qytetit. Zhvlerėsimi i arsimit ėshtė ofendim i statusit tė tyre social dhe shpeshherė racionalizohet si provė e kriminalitetit ndėr shqiptarėt. Drejtori i termocentralit nė Oslomej, Blagoje Despotoski, e mban mend liderin politik shqiptar Ali Ahmeti nga koha kur kėta tė dy kanė vijuar gjimnazin e Kėrēovės, vendi i vetėm i arsimit tė mesėm nė rajon. Ai ishte njė klasė pas meje. Atėherė ai ishte askushi dhe nuk dinte asgjė. Dhe tani ai vė kushte dhe na bėn shantazh tė gjithėve. Unė kam studiuar nė universitet, ndėrsa ai jo. Unė nuk mund ta respektoj atė.8 Shqiptarėt e gjeneratės sė Ahmetit intensivisht kanė ndjerė urrejtje ndaj pėrjashtimit tė tyre prej sistemit arsimor, qė nė nivelin e tretė (nė disa periudha edhe nė atė tė dytė) zhvillohej ekskluzivisht nė gjuhėn maqedonase. Disa nga mendimtarėt mė radikalė, pėrfshirė dajėn e Ahmetit, Fazli Veliu, ishin mėsues tė pakėnaqur me elitėn intelektuale tė Maqedonisė. Veliu ka dhėnė mėsim nė gjimnazin e Kėrēovės para se tė vendoset nė Kosovė dhe mė pas nė Zvicėr. Shqiptarėt, qoftė edhe ata tė cilėt janė larguar shumė kohė mė parė dhe tė cilėn kthehen vetėm pėr vizitė, shprehin shqetėsimet e tyre me mėnyrėn nė tė cilėn qasja nė arsimim dhe kualifikime tė larta ėshtė shfrytėzuar nė tė kaluarėn pėr tė bllokuar karrierat e tyre. Ka njė mungesė evidente tė respektit ndėrmjet dy bashkėsive, qė del nė pah vazhdimisht nė bisedat pėr gjendjen e pėrgjithshme ekonomike. Shumė shqiptarė i shohin maqedonasit si tė atillė qė u mungon iniciativa dhe dėshira pėr punė, tė lidhur me punėt e nivelit mė tė lartė dhe rrjetet e patronazhit. Shumė maqedonas i shohin shqiptarėt si tė prapambetur dhe tė prirur pėr krime. Pasuria e re e fqinjėve tė tyre shqiptarė nuk shihet si njė kapital pėr investime potenciale apo rezultat i punės sė rėndė jashtė vendit, por si fryt i aktiviteteve tė pandershme. Kur ata e shohin pasurinė time thonė se jam shpėrndarės droge, thotė pronari i njė shėrbimi tė madh tė veturave luksoze nė Shtetet e Bashkuara, i cili, sipas fjalėve tė tij, zbuloi Alaskėn mė 1971. Gjuha e korrupsionit tė pakontrolluar dhe e krimit tė organizuar i mbulon pothuajsve tė gjitha ankesat e tė dy bashkėsive, sado tė ndryshme qė mund tė jenė ato. Nė realitet dobėsitė e shtetit tė Maqedonisė janė pengesė si pėr bashkėsinė shqiptare ashtu edhe pėr maqedonasit. Pasuria e diasporės ushqen konsumin dhe tregtinė nė Kėrēovė, por ajo bėn shumė pak nė drejtim tė investimeve prodhuese. Pjesėt mė tė mėdha tė bashkėsisė shqiptare mbesin nė kurthėn e ciklit tė zhvillimit tė ulėt, gjė qė vlen veēanėrisht pėr pjesėt rurale. Emigrimi i shqiptarėve vazhdon tė sigurojė tė vetmin ventilator pėr presionin e shkaktuar nga ekonomia kėrēovare nė dėshtim e sipėr. Pėr shumicėn e maqedonasve nė rajon njė shteg i tillė nuk ekziston fare. III. NGRITJA DHE RĖNIA E SHOQĖRISĖ INDUSTRIALE A. Tranzicioni dhe punėsimi Tranzicioni ekonomik nė Maqedoni, nė kuptimin e ngushtė tė masave tė veēanta politike qė institucionet ndėrkombėtare financiare i kanė mbrojtur nė tė gjitha shtetet post-komuniste, ėshtė pothuajse i kompletuar. Institucionet thelbėsore tė ekonomisė socialiste, si zyrat e pagesave dhe organet qendrore tė planifikimit janė zhdukur. Privatizimi i ndėrmarrjeve nė pronėsi shoqėrore the Poor [Fokusimi nė tė varfėrit], 1999, f.23): Pėr dallim nga shumica e vendeve, sektori privat shpėrblen arsimin mė pak sesa sektori publik. Ky fakt pakashumė befasues i atribohet rritjes sė sektorit privat nė industri me shkathtėsi tė ulėta. 8 Intervistė e ESI, qershor, 2002. Ahmeti nė tė vėrtetė ka studiuar nė Universitetin e Prishtinės. Fshati i Ali Ahmetit 7 ka pėrparuar dukshėm. Shumica e ndėrmarrjeve qė do tė mund tė joshnin blerės tanimė janė shitur, ndėrsa edhe pėrkundėr faktit se ka ende ish NPSH qė veprojnė nėn ombrellėn mbrojtėse tė shtetit, shumė nga ato janė likuiduar. Tani kandidatė tė rinj nė ekonominė maqedonase i nėnshtrohen disciplinės sė forcave tė tregut. Megjithatė, pėr popullin maqedonas tranzicioni ekonomik nė masėn mė tė madhe pėrjetohet si dėshtim i standardit tė jetesės dhe ngritjes sė pėrgjithshme tė pasigurisė ekonomike. Sipas UNDPsė: tranzicioni drejt ekonomisė sė tregut ka sjellur deri tek ngritja masive e papunėsisė, njė rėnje e thellė nė tė ardhurat familjare, rėnje tė shėrbimeve zyrtare tė pėrkrahjes dhe ngritje nė nivelet e pėrgjithshme tė varfėrisė me bazė tė gjėrė dhe me shqetėsime tė skajshme pėr pjesėn mė tė madhe tė popullsisė.9 Shifrat zyrtare tė papunėsisė janė dyfishuar qė nga fillimi i tranzicionit duke arritur kėshtu mė shumė se 30 pėrqind, me shtrirje ndėr tė gjitha grupet sociale dhe etnike.10 Gati gjysma e personave nėn 30 vjeē edhe pėrkundėr nivelit tė lartė tė arsimit kurrė nuk kanė pasur punėsim zyrtar. Pėr ata qė tanimė janė tė punėsuar pagat janė tkurrur dhe shpeshherė jepen me vonesa prej disa muajsh, pėrderisa 90 pėrqind ndihen tė shqetėsuar nga mundėsitė e humbjes sė vendit tė punės. Programet e mirėqenies sociale janė duke dėshtuar nė vėnjen nė jetė tė njė rrjete efektive tė sigurisė 49 pėrqind tė pėrfituesve nga mirėqenia sociale raportojnė se, edhe pėrkundėr jetės kursimtare, tė ardhurat e tyre shpenzohen gjatė dhjetė ditėve tė para tė muajit.11 Nė sektorin industrial qė dikur siguronte thelbin e punėsimit nė Maqedoni, tranzicioni ekonomik ka lėnė shumicėn e kompanive duke u lėkundur nė kufij tė nivelit tė mėparshėm tė prodhimit. Nė teori, vėnia nė vend e ndėrmarrjeve joefikase do tė duhej tė ēlirojė pasurinė pėr shfrytėzim mė produktiv nė sektorin privat. Sidoqoftė, pėrgjigja e sektorit tė ri privat ka qenė e ngadalshme kurse nevojat e saj tė punėsimit mbesin modeste. Vetėm shteti ka vazhduar tė sigurojė njė burim tė vazhdueshėm tė punėsimit edhe pse statusi social dhe standardi i jetesės nė vendet e punės nė sektorin publik ėshtė nė rėnie nga viti nė vit. Pėr maqedonasit e rėndomtė, pyetja e cila shtrohet ėshtė tranzicion pėr ku? Tabela 2: Hulumtim i opinionit publik i zhvilluar nė dhjetor 200012 Ēfarė u shkakton mė shumė pasiguri? Pėrqindja Papunėsia 57.2 Tė ardhurat e ulėta edhe pėrkundėr punėsimit 16.2 Ndihma e ulėt sociale nga shteti 6.2 Tensionet etnike 5.0 Kriminaliteti 4.3 Ndikimet negative tė bashkėsisė ndėrkombėtare 2.4 Ndikimet negative tė shteteve fqinje 1.9 Mungesa e mundėsive pėr shfrytėzim tė sigurimit shėndetėsor 1.7 Kėto tendenca bėhen shumė mė tė dukshme kur studiohet njė vend siē ėshtė Kėrēova. Vendet e punės nė industri, qė dikur siguronin shtyllėn e ekonomisė lokale janė reduktuar pėr mė shumė se gjysma, ndėrsa pjesa tjetėr ėshtė nė pasiguri tė skajshme. Sektori i ri privat kryesisht janė 9 UNDP, Human Development Report, Macedonia 2001 [Raport pėr Zhvillimin Njerėzor pėr Maqedoni 2001]; Anketė e opinionit publik, ISSPI, Dhjetor 2000, f.4. 10 UNDP, Human Development Report [Raport pėr Zhvillimin Njerėzor]. 11 Ibid., f.29. 12 Ibid., f.121. Fshati i Ali Ahmetit 8 dyqanet dhe kafeteritė e menaxhuara familjarisht, me njė sektor tė vogėl ndėrtimi qė mbetet shumė i varur nga kontratat pėr punė publike. Nė skenė ka dalur vetėm njė numėr i vogėl i kompanive qė janė tė afta pėr tė ofruar punė nė numra dyshifror. Pėrderisa sektori prodhues kontrakton, rėndėsia ekonomike dhe sociale e shtetit si punėdhėnės me kalimin e kohės bėhet mė e madhe e jo mė e vogėl. Tabela 3: Tė papunėt e regjistruar nė Kėrēovė, Drugovė, Oslomej, Vraneshticė dhe Zajas13 Tė papunėt e regjistuar Nr. Meshkuj Femra 4.969 3.483 Qytet Fshat 5.371 3.081 Tė pakualifikuar Gysėm tė kualifikuar Tė kualifikuar Teknikė Shkollė tė lartė apo universitet 4.109 741 1.228 1.983 391 deri nė 30 vjeē 31 deri nė 40 vjeē 41 deri nė 50 vjeē Mbi 50 vjeē 3.541 2.412 1.431 1.068 Gjithsej 8.452 B. Privatizimi dhe pas tij Sikundėr edhe nė pjesėn tjetėr tė Maqedonisė dhe nė gjithė rajonin e Ballkanit, tranzicioni ekonomik nė Kėrēovė ėshtė bėrė njė proces i dhimshėm i deindustrializimit. Njė e katėrta e ndėrmarrjeve nga periudha e socializmit tanimė janė tė likuiduara dhe gjysma e vendeve tė punės nė industri ėshtė zhdukur. Shumica e ndėrmarrjeve tė privatizuara i janė shitur punėtorėve dhe menaxherėve tė tyre pėrmes procesit tė privatizimit tė brendshėm. Punėtorėt dhe menaxherėt e kėtillė kanė arritur qė tė ruajnė vendet e tyre tė punės pėrderisa njėkohėsisht kanė prirė nė dekapitalizimin e shpejtė tė pasurisė. Prej 32 ndėrmarrjeve shtetėrore dhe nė pronėsi shoqėrore qė kanė pasur peshė nė rajonin e Kėrēovės, 13 tanimė janė privatizuar, dy janė nė pritje tė privatizimit, nėntė janė nė likuidim dhe tetė mbeten nė pronėsi shoqėrore.14 Mė 1989 ndėrmarrjet nė pronėsi shoqėrore dhe ato publike pėrgjithėsisht ofronin 6.623 vende tė punės. Nė vitin 2002 kjo shifėr ka rėnė pėrgjysmė, pėrkatėsisht 3.298. Mbesin edhe 490 vende tė punės nė ndėrmarrje qė presin tė privatizohen ndėrsa nė ndėrmarrjet e pas-privatizimit personeli i tepėrt ėshtė shumė i pranishėm. Privatizimi ka sjellė shumė pak investime tė kapitalit nė sektorin nė pronėsi shoqėrore. Vetėm katėr nga 13 ndėrmarrjet e privatizura janė blerė nga investitorė tė jashtėm. Asnjė nga kompanitė me seli nė Kėrēovė nuk ka arritur tė tėrheqė ndonjė investitor tė huaj, megjithėse janė degė lokale 13 Burimi: Zyra pėr punėsim (tė dhėnat deri mė 31 dhjetor, 2002). Vini re strukturėn sipas moshės (41 pėrqind tė tė papunėve janė nėn 30 vjeē), strukturėn kualifikuese (48 pėrqind janė tė pakualifikuar), dhe shpėrndarjen gjeografike (63 pėrqind nė qytet). 14 Kjo mbėshtetet nė listėn e Agjencionit pėr Privatizim me bazė nė Shkup e verifikuar me njė numėr tė madh tė subjekteve ekonomike (drejtorė ndėrmarrjesh, pėrfaqėsues tė ministrive republikane) nė Kėrēovė. Fshati i Ali Ahmetit 9 tė kompanive kombėtare qė u janė shitur investitorėve tė huaj (Telekomi i Maqedonisė dhe Stopanska Banka). Edhe interesimi ndėr investitorėt e vendit ishte i ulėt. Vetėm dy ndėrmarrje janė blerė nga personat jashtė ndėrmarrjeve. Njė ndėrmarrje bujqėsore pas falimentimit ėshtė blerė nga Blagoja Gjorgjijoski, ndėrmarrėsi kryesor maqedonas nė Kėrēovė. Investimi tjetėr vendor ishte blerja e njėrit nga dy hotelet e Kėrēovės, Hotel Union, nga ana e njė akademiku dhe dy ndėrmarrėsve. Pėrveē kėsaj, njė degė lokale e ndėrmarrjes sė qeramikės, pėrkatėsisht fabrika e tullave nė Vraneshticė, ėshtė blerė nga Granit, pasuesi i njėrės nga ish gjigantėt e ndėrtimitarisė maqedonase. Tabela 4: Punėsimi nė ish-ndėrmarrjet nė pronėsi shoqėrore dhe nė ndėrmarrjet publike Nr. i ndėrmarrjeve Vende pune Ndėrmarrjen nė pronėsi shoqėrore dhe ndėrmarrjet publike (1989) a. ndėrmarrjet e privatizuara deri mė tani b. ndėrmarrjet qė mbesin publike c. ndėrmarrjet qė presin privatizimin d. ndėrmarrjet e likuiduara 13 8 2 9 1.145 1.163 490 32 6.623 Ish-ndėrmarrjet shoqėrore dhe publike (2002) 32 3.298 Pėrveē kėtyre shembujve gjithashtu edhe vlera e kufizuar e ndėrmarrjeve nė ofertė dhe mungesa e kapitalit vendor pėr investime ka bėrė qė tranzicioni ekonomik nė Kėrēovė tė jetė proces i privatizimit tė brendshėm. Aksionet u janė shpėrndarė punėtorėve, me vlerėn fillestare tė caktuar sipas pagave tė papaguara, apo nė raste tė tjera ato u janė shpėrndarė menaxherėve sipas ēmimeve tė ulėta e tė paguara nė kėste gjatė viteve. Ky proces nuk ka tėrhequr kurrfarė kapitali pėr investime apo restrukturim, duke lėnė kompanitė tė mbijetojnė me kapital tejet tė stėrvjetėruar. Nė tė vėrtetė duke bartur tė drejtėn e pronėsisė nė forcėn punese ekzistuese, procesi i privatizimit ka bėrė qė ristrukturimi i ndėrmarrjeve tė jetė pothuajsve i pamundur meqė asnjė nga punėtorėt e as pjesėtarėt e menaxhmentit nuk kanė pasur pėr qėllim qė tė largojnė veten nga puna. Njė ligj nė fuqi deri mė 1998 ka pėrcaktuar se aksionet mund tė tregtohen lirisht brenda strukturės ekzistuese tė punės, pėrderisa shitja e aksioneve personave jashtė ndėrmarrjes kėrkonte pėlqimin e bordit tė ndėrmarrjes.15 Periudha pas privatizimit lė shumicėn e ndėrmarrjeve tė Kėrēovės duke funksionuar vetėm me nė pjesė tė kapacitetit paraprak, me barra tė mėdha tė borxheve dhe me njė fuqi punėtore vetėm pjesėrisht tė punėsuar. Sikurse edhe nė pjesėn tjetėr tė Maqedonisė rezultatet kanė qenė thellėsisht dėshpėruese. Nė njė raport tė prillit 2000, FMN vėren se: me procesin e privatizimit qė gati i ėshtė ofruar fundit, rezultatėt janė nėn atė qė ėshtė pritur. Prona e brendshme e punėtorėve dhe menaxherėve ėshtė zgjeruar si pasojė e pėrgjithshme e mbėshtetjes nė privatizimin e brendshėm dhe, pa injoruar ndikimin e faktorėve tė jashtėm, funksionimi i pėrgjithshėm financiar ndėr ndėrmarrjet e tranformuara ka dėshtuar rėndė.16 Pėrderisa kompanitė e privatizuara nė Kėrēovė janė pėrpjekur qė tė reduktojnė forcėn e tyre punėtore pėrmes erozionit tė natyrshėm dhe ngrirjes sė punėsimeve tė reja, akoma ekziston 15 World Bank (Banka Botėrore), FYR Macedonia: Country Economic Memorandum Enhancing Growth [IRJM: Memorandum pėr Ekonominė e vendit: Duke pėrmirėsuar rritjen ekonomike], 30 Nėntor 1998, f.18. 16 IMF (Fondi Ndėrkombėtar Monetar FMN), Former Yugoslav Republic of Macedonia Recent Economic Development [IRJM Zhvillimi i vonshėm ekonomik], 25 Prill 2000. f.48. Fshati i Ali Ahmetit 10 problemi serioz i punėsimit tė tepėrt dhe i punėsimit tė strukturave jo adekuatė tė personelit nė shumicėn prej tyre, duke qenė nė kėtė mėnyrė tregues i pėrmasave tė pėrshtatjes qė mbetet pėr tu bėrė nė tė ardhmen. Drejtimi i ndėrmarrjes sė bukės Zito Karaorman, qė aktualisht punėson 153 punėtorė, pranon se edhe me mė pak punėtorė do tė mund tė funksiononte me kapacitetit tė njejtė. Nė vitin 2000 kjo ndėrmarrje ka pasur qarkullim prej 3.9 milion.17 Pėrmes krahasimit shohim se njė ndėrmarrje private nė Kėrēovė, Dime dooel ka arritur qė me vetėm 7 punėtorė tė ketė njė tė pestėn e kėtij qarkullimi (783.000).18 Prodhuesi i metalit Tane Caleski, qė ende ėshtė nė pritje tė privatizimit, paraqet njė kompani tjetėr qė ka dėshtuar tė bėjė tranzicionin drejt ekonomisė sė tregut. Para dhjetė viteve kjo ndėrmarrje ka shitur prodhimet e veta nė Bashkimin Sovjetik, Ēekosllovaki dhe Itali. Tani qė ėshtė e detyruar tė importojė lėndėn e parė sipas ēmimit tė tregut, kompania nuk mund tė garojė me prodhuesit kinezė, bullgarė apo turq. Duke mos qenė nė gjendje qė tė gjejė vend pėr prodhimet e veta, kjo ndėrmarrje gjithnjė e mė shumė po rrėshqet nė borxh dhe mund tė jetė duke shkuar nė drejtim falimentimit. Ndėrmarrja e tekstilit, Kikoteks, mbledh prodhime gjysėm tė gatshme nė llogari tė tė njė prodhuesi tjetėr pėr tregun gjerman. Kjo ishte e detyruar qė tė zvogėlojė fuqinė punėtore pėr gjysmė, por me 260 punėtorė sa ka tani, ende mbetet punėdhėnėsi i dytė sipas madhėsisė nė radhėn e ndėrmarrjeve tė privatizura. Nė sektorin e tekstilit kjo ndėrmarrje ėshtė e detyruar qė tė garojė me ekonomitė me shpenzime tė vogla qė janė duke u ngritur nė rajon dhe nė botė. Nė Evropėn juglindore, ku sipas standardeve botėrore pagat nuk janė veēanėrisht tė ulėta, e ardhmja e industrisė sė tekstilit duket tė jetė e zbehtė. Njė hulumtim i ngjashėm i kėtij sektori nė Bosnjė zbulon se: vetėm ato kompani tė cilat janė tė afta pėr investim tė qėndrueshėm nė prodhimet fikse dhe nė ato inovative do tė gėzojnė pjesėmarrje nė tregun ndėrkombėtar. Prodhimet mund tė blehen nga ekonomitė me kosto tė ulėt tė Azisė juglindore ēmimeve tė tė cilave Bosnja dhe Hercegovina kurrė smund tė shpresojė tu bėjė ballė.19 Tabela 5: Aktivitetet e biznesit nė AD Tajmiste, aktualisht ndėrmarrja mė e madhe e privatizuar nė Kėrēovė20 Lėmia Aktiviteti Vendndodhja Tė punėsuar Miniera Mihje e gurėve dhe separacion, prodhimtari e mermerit, nėnkontrata me termocentral (Oslomej), Feronikel (Kavadarci), Rudnik Bakar CU (Bucim), dhe Granit (ndėrmarrje publike e ndėrtimitarisė); aktive gjithashtu edhe nė Shqipėri Kėrēovė 150 Industri e metalit Konstruksione mekanike (alumin, shtylla sigurie pėr rrugė), dyqane tė ēelsave, mirėmbajtje dhe riparime Kėrēovė 65 Shėrbime 1 hotel, 2 restorante, 3 restorante tė punėtorėve, tregti e mallrave tė dorės sė dytė, dyqan riparimi pėr pajisje elektrike, 1 pompė benzine. Kėrēovė dhe Gjevgjeli 5 Bujqėsi Healthy Food: peshk, molla, mjaltė, kėrpudha, mish (gjedhi, qingji, dhie); rritje e qenve dhe e derrave. Zajas 25 Ndėrtimtari Sisteme tė furnizimit me ujė, ndėrtime Kėrēovė 20+ punėtorė tė kohėpaskohshėm Gjithsej 315 17 Agri Consulting, VIZI, Studim pėr zhvillimin ekonomik tė rajonit tė Kėrēovės, Shkup, shkurt, 2002. f.33. 18 Ibid., f. 40. 19 FIPA, Bosnja dhe Hercegovina: Industritė e Tekstilit dhe tė veshjes Raport profili, Sarajevė 2002 20 Burimi: SHA Tajmishte (drejtor: Vladimir Toleski). Feronikel ėshtė blerė nga investitorėt francezė ndėrsa Bucim nga ata bullgarė. Fshati i Ali Ahmetit 11 Dhe nė fund ėshtė rasti i ish minierės Tajmishte-s, biznesi themelor i sė cilės (miniera vetė) ėshtė mbyllur para njė dekade. Duke bėrė privatizimin nga brenda, drejtori i saj dinamik, qė njėkohėsisht ėshtė edhe aksioneri mė i madh i ndėrmarrjes, ka punuar shumė pėr tė mbajtur tė paprekur ish kolektivin e punėtorėve, andaj edhe Tajmishte mbetet punėdhėnėsi mė i madh privat nė rajon. Ndėrmarrja arrin tė mbijetojė pėrmes njė varg aktivitetesh ndėrmarrėse njė fermė pėr peshq, rritjes sė derrave, njė restoranti nė kufirin maqedono-grek, njė pompe tė benzinės, njė dyqani reparues, njė farkėtarie, degėve tė ndryshme tregtare dhe punėtorive. Me njė varg tė kėtillė tė aktiviteteve qė tė gjitha duke funksionuar brenda rrjetit tė furnizimit tė tėrthortė, ėshtė e pamundur qė tė matėt se cilat nga to janė me fitim, njė problem ky qė gjithmonė ka munduar bizneset e ish-Jugosllavisė. Tabela 6: 13 ndėrmarrjet e privatizuara tė Kėrēovės21 Ndėrmarrja Pėrshkrimi i aktiviteteve Metoda e privatizimit Nr. i vlerėsuar i punėtorėve Tajmishte Ish-ndėrrmarrje xehtare Pėrbrenda 315 Kikotex Tekstil Pėrbrenda 260 Zito Karaorman Prodhim i bukės Pėrbrenda 153 Granit (dega nė Kėrēovė) Ndėrtimtari Pėrbrenda 110 Izvor DOO Tekstil Pėrbrenda 75 Stopanska Banka (dega nė Kėrēovė) Degė e bankės mė tė madhe tė Maqedonisė Investues i huaj 60 MK Telekom Degė e Telekomit Investues i huaj 57 Zemiodelski kombinat Kicevo Prodhimtari bujqėsore Investues privat lokal 45 Keramicki Kombinat Vranestica Prodhimtari tullash E blerė nga njė ndėrmarrje privatė pas likuidimit 30 Agrokop Tregti Pėrbrenda 20 Hotel Union Hotel dhe restorant Investues privat 15 Kicevoprom (kompani DOO) Ish ndėrmarrje tregtare e riregjistruar Pėrbrenda 4 Kicevoprom Klanica Mishtore Pėrbrenda 1 Ndėrmarrje tė privatizuara 1.145 |
| Postuesi | Nyjet |
|---|---|
| dritoni | Postuar nė: 2012/8/6 7:43 |
Just can't stay away Anėtarsuar mė: 2008/2/9 Vjen nga: Replika: 121 |
Re: FSHATI I ALI AHMETIT - Nga agjencia pėr hulumtim ESI Ndėrmarrjet nė kushte tė kėtilla mund tė ēalojnė pėr njė kohė tė konsiderueshme. Madje edhe pas
privatizimit ato kanė ruajtuar marrėdhėniet e tyre speciale me bankat shtetėrore, kontratat e tyre ekzistuese me ndėrmarrjet publike si furnizues dhe konsumatorė dhe trajtimin e tyre tė privilegjuar nga ana e autoriteteve tatimore e ndėrmarrjet e shėrbimeve publike. Ato gėzojnė lėshime tė buta buxhetore, gjė qė i lejon tė veprojnė edhe nė humbje. Megjithatė, mė 1998 ėshtė bėrė e qartė se problemet e likuiditetit nė ish sektorin nė pronėsi shoqėrore vinin duke u akumuluar. Sipas FMN-sė 46 pėrqind tė tė gjitha ndėrmarrjeve maqedonase nė ish sektorin formal tė ndėrmarrjeve deri nė fund tė vitit 1998 pėrjetonin mungesė tė likuiditetit, krahasuar me 17 pėrqind mė 1996. Gjatė tė njejtės periudhė pėrqindja e punėtorėve tė punėsuar nė ndėrmarrjet 21 Siē ankohet vazhdimisht Banka Botėrore, ka pak informata tė disponueshme pėr pronėsinė apo funksionimin e ndėrmarrjeve, dhe ato informata tė cilat janė tė disponueshme janė tė vėshtira pėr tu kuptuar: World Bank, Enhancing Growth, 1998, p. 29. Si rezultat i kėsaj, tė dhėnat nė kėtė tabelė si dhe nė tabelėn pasuese janė mbledhur nga njė vistėr burimesh (fondet pensionale, dega nė Kėrēovė e Ministrisė sė ekonomisė, administrata komunale), dhe mė pas kėto janė verifikuar me menaxherėt e shumicės nga kėto ndėrmarrrje (Tajmishte, Kikotex, Zito Karaorman, REK Oslomej, Stopanska Banka, ndėrmarrja bujqėsore Tane Canevski). Ky ėshtė vlerėsimi mė i mirė qė ėshtė i disponueshėm aktualisht. Fshati i Ali Ahmetit 12 jolikuide ėshtė ngritur nga 24 nė 42 pėrqind. FMN ka konstatuar se ėshtė shėnuar njė rėnje e pėrgjithshme nė performancėn e ndėrmarrjeve tė privatizuara krahas avansimit tė procesit tė privatizimit: Humbjet e vazhdueshme tė sektorit ndėrmarrės janė paraqitur kryesisht nga pėrshtatja jo e duhur e punės dhe shpenzimet e mėdha tė punės edhe nė sektorin e privatizuar edhe nė atė shtetėror dhe tė ndėrmarrjeve nė pronėsi shoqėrore Puna nė humje kryesisht ėshtė financuar pėrmes vonesės sė pagave, dhe shtyrjes sė detyrimeve ndaj furnitorėve, qeverisė dhe bankave. Edhe pse gjatė vitetve 1996- 1998 vonesat e pagave nė sektorin ndėrmarrės nė tėrėsi kanė zbritur nė rreth 7 pėrqind tė BPSH-sė pėr vitin 1998 (si rezultat i reduktimit tė vonesės sė pagave nė ndėrmarrjet privatė dhe ato shtetėrore e nė pronėsi shoqėrore), ato janė ngritur tutje pėr rreth 4 pėrqind tė BPSH-sė nė ndėrmarrjet e transformuara22 Sė voni, Banka Kombėtare e Maqedonisė ka raportuar se nė shkurt tė vitit 2002 rreth 29.4 pėrqind tė tė punėsuarve nė Maqedoni nuk kanė marrė rrogat e tyre.23 Ekonomia e Kėrēovės pas privatizimit vazhdon tė mbetet e varur nga sektori shtetėror, veēanėrisht nė njė ndėrmarrje - termocentralin nė Oslomej. Sė bashku me Fort dhe Separacija, dy ndėrmarrjet qė vetėm kohė mė parė janė ndarė nga termocentrali, REK Oslomej sigurojnė rreth njė tė tretėn e vendeve tė punės nė sektorėt publikė dhe atė nė ishpronėsinė shoqėrore. Ndėrmarrja paguan rreth 250 nė muaj, dukshėm mbi mesatare. Me rreth 1.000 tė punėsuar, REK tani ka mė shumė punėtorė se sa gjatė periudhės socialiste dhe shumė mė tepėr se sa kėrkohet ndėrkombėtarisht pėr tė drejtuar njė central tė pėrmasave tė kėtilla. REK-u ėshtė gjithashtu konsumator i rėndėsishėm i ndėrmarrjeve private tė ndėrtimtarisė ndėr maqedonasit etnikė. Madje edhe konglomerati Tajmishte pėr shuma tė leverdishme i huazon REK-ut disa nga punėtorė tė. Elita menaxheriale e Kėrēovės ėshtė e mendimit se pa REK-un Kėrēova do tė bėhej njė qytet i shkretė ekonomik. Tabela 7: Dhjetė ndėrmarrjet publike tė Kėrēovės. 24 Aktivitetet Tė punėsuarit Ndėrmarrjet publike REK Oslomej Termocentral (duke pėrfshirė minierat e thėngjillit, FORT dhe Separator 1.000 JP Komunalec Shėrbimet publike (duke pėrfshirė Kicevo Pole DOO) 160 JP MAK Sume Stopanstvo Lopusnik Pylltari (pjesėrisht sezonale) 198 ESM Dega nė Kėrēovė Distribuim tė rrymės elektrike 110 JP Makedonija pat (dega nė Kėrēovė Mirėmbajtje rajonale tė rrugėve 80 Posta Shėrbime postale 46 Zeleznica Makedonija Hekurudhė 25 JP za stanovanje Ndėrtim banesash 12 Nė pritje tė privatizimit EMO Elektromontaza Ohrid AD (dega nė Kėrēovė) Prodhimtari e energjisė elektrike 177 Tane Caleski Punime metalike 313 Tė gjitha ndėrmarrjet publike 2.121 22 Ibid., f.50 (nėnvizimet janė shtuar). 23 Banka Kombėtare e Republikės sė Maqedonisė, Raporti Mujor 3/2002, f.9. 24 Shih fusnotėn paraprake. Fshati i Ali Ahmetit 13 Termocentrali, i cili i takon ndėrmarrjes republikane Elektrostopanstvo (EMS) nė kėtė mėnyrė ka fituar jo vetėm rolin e punėdhėnėsit tė instancės sė fundit, por gjithashtu edhe tė furnitorit pėr ndėrmarrjet e tjera nė vėshtirėsi. Duke investuar shumicėn e tė ardhurave vetjake nė paga dhe nėnkontrata, EMS ėshtė duke shpenzuar kapitalin e vet. Ai mund tė vazhdojė tė luaj kėtė rol pėrderisa i shmanget privatizimin apo ristrukturimin, dhe ėshtė i gatshėm qė ēmimet e politikave aktuale sociale ti bartė nė gjeneratėn tjetėr. C. Maqedonasit etnikė dhe dėshtimi i sektorit privat Shtegu pėr dalje jashtė rėnjes ekonomike nė Kėrēovė do tė jetė krijimi i sektorit tė ri privat qėllimi pėrfundimtar i strategjive tė tranzicionit ekonomik tė propozuara pėr tėrė rajonin. Ajo qė ėshtė aq karakteristike pėr Kėrēovėn, ėshtė se tek institucionet publike ekziston njohuri e kufizuar dhe vėshtirė se vėrehet ndonjė interesim i dukshėm pėr zhvillimet nė kėtė sektor. Sipas Zyrės Statistikore Shtetėrore nė Shkup nė rajonin e Kėrēovės ekzistojnė 2.357 ndėrmarrje tė regjistuara. Shumica e biznesmenėve vendorė e konsiderojnė kėtė numėr tė jetė i fryrė dhe qė pėrfshin edhe shumė kompani tė cilat kanė pushuar sė vepruari por qė formalisht nuk janė likuiduar. Njė raport i paradokohshėm i zhvilluar nga OECD dhe EBRD e qė ka tė bėjė me zhvillimin e ndėrmarrėsisė privatė nė nivelin kombėtar, sugjeron se firmat e regjistruara nė pėrpjestime tė barabarta mund tė katėgorizohen si tejet aktive, pjesėrisht aktive dhe joaktive.25 Ndėr ndėrmarrjet e regjistuara formalisht nė Kėrēovė dy tė tretat janė ndėrmarrje tregrtare (me pakicė dhe shumicė), apo dyqane riparimi. Nėntė pėrqind janė nė veprimtaritė shėrbyese (kafeteri, restorante dhe hotele) dhe nėntė pėrqind nė transport dhe komunikacion (ndėr tė cilat ndėrmarrjet e taksive zėnė vend me peshė). Dhjetė pėrqind tė tjera janė tė regjistruara si ndėrmarrje prodhuese por, shumė nga to janė padyshim joaktive dhe ėshtė mė se e vėshtirė qė nga ēfarėdo burimi zyrtar tė krijohet imazhi pėr aktivitetin e tyre. Nė bashkėsinė etnike maqedonase tė Kėrēovės janė vetėm tri ndėrmarrje te reja private me mė shumė se 30 punėtorė: dy ndėrmarrje ndėrtimore, Bistra Drvo dhe Bemos, dhe njė ndėrmarrje e tekstilit, Osogovo. Rritja e Ostro Drvo-s ka rrėnjėt e thella nė tė kaluarėn socialiste. Ajo ėshtė krijuar mė 1985 si kooperativė banesore, e licencuar pėr shitjen e matėrialit ndėrtimor sipas shifrave tė reduktuara tatimore dhe atė kryesisht pėr ndėrtuesit shqiptarė. Kjo ka evoluar nė ndėrmarrjen privatė Nas Dom, qė tani ka gjashtė tė punėsuar dhe njė ndėrmarrje ndėrtimi Bistra Drvo, qė ka 70 tė punėsuar. Duke qenė e specializuar nė ndėrtim Bistra Drvo varet nga kontratat publike me autoritetet lokale dhe fondet e veēanta pėr infrastrukturėn e ujėsjellėsit dhe tė kanalizimit. Ndėr kompanitė me mė shumė se pesė tė punėsuar, ka dy bukėpjekės, disa ndėrmarrje qė shesin matėrial ndėrtimor, disa tregtarė me shumicė tė ushqimeve dhe lėngjeve, njė dyzinė e ndėrmarrjeve tė taksive dhe disa bare dhe restorante tė mėdha. Ka gjithashtu punėsim nė lėmin e orendive dhe tė metaleve, dy ferma tė peshkut dhe disa dyqane ushqimore. Janė pikėrisht kėto veprimtari tė biznesit lokal tė cilat mund tė haseshin nė kėtė rajon edhe para Luftės sė Dytė Botėrore dhe tė cilat sadokudo janė lejuar tė veprojnė edhe gjatė periudhės socialiste tė ekonomisė sė vogėl (mala privreda). Sipas statistikave zyrtare, qysh mė 1989 kishte 494 biznese tė vogla nė sektorin individual tė Kėrēovės: 285 tregtarė, 122 punonin nė transport, 25 OECD (Organizata pėr Bashkėpunim dhe Zhvillim Ekonomik) dhe EBRD (Banka Evropiane pėr Rindėrtim dhe Zhvillim) nė bashkėpunim me Ministrinė e Ekonomisė, Enterpreneurship and Enterprise Development in the Former Yugoslav Republic of Macedonia. Country Assesment and Action Plan [Zhvillimi i biznesit dhe i ndėrmarrjeve nė ish-republikėn jugosllave tė Maqedonisė. Vlerėsimi i vendit dhe strategjia vepruese], Korrik 2001, f.16. Fshati i Ali Ahmetit 14 49 nė tregti dhe 38 nė gastronomi.26 Raporti i OECD/EBRD vė nė pah se shumė biznese tė reja janė tė njė shkalle tė vogėl, rreziku tė ulėt dhe tė operacioneve tė ulėta pėrrkah intensitetit tė kapitalit, siē ėshtė tregtia e imėt.27 Ndėr maqedonasit etnikė tė Kėrēovės ėshtė e vėshtirė qė tė shihet nė kėtė moment se ku mund tė paraqitet dinamika e re pėrmbajtėse e rritjes sė punėsimit nė sektorin privat. Nė anėn maqedonase tė rrugės Aleksandar Makedonski, pjesė kjo kryesore e tregtisė nė qytetin e Kėrēovės, dyqanet dhe kafenetė shpeshherė janė tė zbrazėta ndėrsa njė pjesė e tyre ėshtė plot e pėrplot. Dėshitimi i tė ardhurave familjare nė Kėrēovė do tė thotė se tregtia e imėt ofron zgjedhje tė vogėl pėr ndėrmarrėsit e imėt maqedonas. Njėkohėsisht, kjo shėrben edhe si njė burim shumė i kufizuar i kapitalit pėr bizneset e reja prodhuese. Vėshtirėsia e gjetjes sė kapitalit investues dhe tė profileve tė shkathta tė fuqisė punėtore paraqesin njė barrierė shtesė pėr zhvillimin e sektorit privat. Nė komunėn e Kėrēovės 21 pėrqind e popullsisė tė moshės pėr punė kurrė nuk e ka pėrfunduar shkollimin fillor, ndėrsa 33 pėrqind tė tjerė nuk e kanė kryer mė shumė se shkollėn fillore. Nė pjesėt rurale, numri i personave pa shkollim fillor arrin shifrėn prej 90 pėrqind sa ėshtė nė Zajas.28 Deri nė fillim tė vitit 2002, dega lokale e Stopanska Banka ishte e vetmja bankė operative nė rajon. Mė 2001 ajo ka dhėnė 16 kredi komerciale me vlerė tė pėrgjithshme 260.000.29 Thėnė shkurtimisht, nė njė vend siē ėshtė Kėrēova rritja e sektorit privat qė do tė mund tė kompenzonte humbjet e vendeve tė punės si pasojė e dėshtimit tė shoqėrisė industriale nė Maqedoni, nuk ėshtė duke u paraqitur natyrshėm nga hiri i ekonomisė socialiste. D. Politika e punėsimit tė ulėt Me njė punėsim tė ulėt nė sektorin prodhues tė ekonomisė, ruajtja e vendeve tė punės nė adminstratė publike bėhet prioritet kryesor pėr klasėn e mesme urbane tė maqedonasve etnikė. Kushtet nė vendet publike tė punės nuk janė veēanėrisht tėrheqėse. Ngrirja e rrogave ėshtė vendosur gjatė viteve tė fundit, dhe tė qenit nė buxhet nuk ofron mė as statusin social e as standardin e jetesės qė nėnkuptonte gjatė kohės sė regjimit tė kaluar. Megjithatė, pėr njė segment tė rėndėsishėm tė bashkėsisė etnike maqedonase, kjo vazhdon tė sigurojė mjetet pėr ekzistencė dhe disa pėrfitime sociale. Ata qė kanė humbur vendet e punės nuk i kanė tė disponueshme mėnyrat e tjera tė pėrkrahjes. Prej 8.452 tė personave qė nė rajonin e Kėrēovės janė tė regjistruar si tė papunė, vetėm 686 (8 pėrqind) pranojnė pėrfitimet e rregullta tė papunėsisė. 1.973 tė tjerė tė rasteve mė tė rėnda sociale pranojnė asistencė nga Qendra pėr Punė Sociale.30 26 Vjetari statitikor i Republikės sė Maqedonisė 1991, Shkup, f.503. 27 OECD dhe EBRD nė bashkėpunim me Ministrinė Maqedonase tė Ekonomisė: Enterpreneurship and Enterprise in the Former Yugoslav Republic of Macedonia, Country Assessment and Action Plan [Zhvillimi i biznesit dhe i ndėrmarrjeve nė ish-republikėn jugosllave tė Maqedonisė. Vlerėsimi i vendit dhe strategjia vepruese], Korrik 2001, f.17. 28 Nė Drugovė, 72.6 pėrqind tė popullsisė nuk ka arsim tė mesėm, nė Zajas 87.5 pėrqind, nė Vraneshticė 77.7 pėrqind dhe nė Oslomej 86.3 pėrqind: Agri Consulting Vizi, Study for Economic Development of the Kicevo Region [Studim mbi zhvillimin ekonomik tė rajonit tė Kėrēovės), f.5. 29 Burimi: Stopanska Banka. 30 Burimi: Dega e Zyrės sė Punėsimit nė Kėrēovė (tė dhėnat pėrfshijnė periudhėn deri mė 31 dhjetor 2001); Qendra pėr Punė Sociale (tė dhėnat pėrfshijnė periudhėn deri mė shkurt 2002). Fshati i Ali Ahmetit 15 Tabela 8: Punėsimi nė organet qeveritare nė rajonin e Kėrēovės31 Niveli i qeverisė Tė punėsuar (sipas vlerėsimit) Qeveria qendrore 1.412 Arsim 615 Shėndetsi 375 Degėt e administratės qendrore 132 Policia (Ministria e Punėve tė Brendshme) 230 Gjykatat dhe prokuroritė 60 Qeveritė komunale (Kėrēovė, Drugovė, Oslomej, Vraneshticė, Zajas) 69 Gjithsej 1.481 Administrata publike ėshtė sektori i ekonomisė qė gjatė dekadės sė fundit ka pėrjetuar njė rritje modeste tė nivelit tė punėsimit. Nė rajonin e Kėrēovės tani ka 1.481 tė punėsuar brenda sektorit publik, prej tė cilėve 95 pėrqind punojnė nė degėt lokale tė institucioneve republikane. Pesė administratat komunale kanė 69 tė punėsuar. Punėdhėnėsit mė tė mėdhenj janė shkollat, me personal prej 615 vetėve, qė nė nivelin fillor paraqesin institucionet e vetme publike tė cilat ofrojnė punėsim pėrmbajtėsor pėr popullsinė jomaqedonase. Jashtė kėtij sektori arsimor shqiptarėt kanė vetėm 120 prej 865 vendeve tė punės, apo 14 pėrqind edhe pėrkundrejt faktit paraqesin 50 pėrqind tė popullsisė nė rajon. Me njė pėrpjestim tė lartė tė varėsisė nga shteti nuk ėshtė pėr tu befasuar qė politika e punėsimit publik ėshtė mjaft intensive. Skamja e shton vlerėn relative tė vendeve tė punės nė sektorin publik. Me vendet e punės nė sektorin publik si njė ndėr tė mirat publike qė politikanėt vendorė i kanė nė dispozicion, shpėrndarja e tyre brenda bashkėsisė etnike maqedonase shpeshherė bėhet pėrgjatė vijave partiake, ndėrsa grupet e tjera etnike mbesin nė disavantazh tė konsiderueshėm. Prandaj, nuk ėshtė aq pėr tu befasuar qė presioni pėr pėrfaqėsim mė tė mirė nga bashkėsitė jomaqedonase kėrcėnon klasėn e mesme maqedonase, qė nga viti nė vit ndihet gjithnjė e mė e kėrcėnuar. Nė Raportin mbi Zhvillimin Njerėzor 2001 UNDP bėn disa rekomandime nė drejtim tė adresimit tė problemit tė papunėsisė nė rritje, duke pėrfshirė qė shteti tė aktivizojė masa tė tjera konvencionale tė drejtuara drejt krijimit tė vendeve tė reja tė punės, p.sh. vendeve publike, dhe tė pėrkrahė mė intensivisht ndėrmarrjet qė kanė humbje, por qė janė vitale pėr shtetin dhe popullsinė. Nė kėtė kontekst, me rėndėsi tė veēantė do tė jetė politika e subvencionimit tė pagave tė tė punėsuarve.32 Nė tė vėrtetė pėrmes mjeteve tė tjera, pikėrisht kėto janė strategjitė tė cilat shteti maqedonas, me resurset e disponueshme, i ka aprovuar gjatė viteve 90. Ruajtja e ish-ndėrmarrjeve publike dhe zgjerimi gradual i punėsimit nė sektorin publik janė pėrgjigjet e qeverisė ndaj presioneve sociale tė vėna pėrballė saj nga ana e zgjedhėsve. Megjithatė, nė rastin mė tė mirė politikat e kėtilla mund tė shpresojnė vetėm nė ndagalsim pėrkeqėsimit nė sektorin publik. Nė rastin mė tė keq, ato mbledhin zhvillimin e punėdhėnėsve tė rinj privatė. Nga shikimi i punėsimit nė Kėrēovė paraqiten njė varg pėrfundimesh qė kanė implikime tė shumta nė tė kuptuarit e ekonomisė politike tė rajonit. Sė pari, ndėr maqedonasit etnikė tė Kėrēovės ka vazhduar tė rritet vlera e shtetit si punėdhėnės dhe sponsor. Tė 1.486 vendet e punės 31 Burimi: Zyra Statistikore e Maqedonisė, Shkollimi fillor, i mesėm, dhe i lartė nė Republikėn e Maqedonisė nė fillim tė vitit shkollor 2000/2001, Shtator 2001; Fondi Pensional, administratorė komunalė, intervista tė ndryshme me tė punėsuar qėndrorė administrativė. 32 Human Development Report [Raport mbi Zhvillimin Njerėzor], f.45. Fshati i Ali Ahmetit 16 nė administratė publike (pėrfshirė arsimin dhe sistemin shėndetėsor) dhe 1.631 vende tė punės nė ndėrmarrje publike janė tani, mė shumė se kurdoherė mė parė, strehimi i fundit pėr klasėn e mesme urbane. Pėr mė tepėr, kėto janė sektori i fundit i mbetur nė tė cilin ka lidhje tė vazhdueshme ndėrmjet kualifikimeve arsimore dhe standardit tė jetesės. Pėrveē kėsaj, kontraktat me shtetin apo ndėrmarrjet e tij publike janė thelbėsore pėr shumicėn e bizneseve mė tė rėndėsishme, veēanėrisht nė sektorin e ndėrtimit. E dyta, duket e pashmangshme qė rėnja e punėsimit nė Kėrēovė do tė vazhdojė gjatė viteve qė vijnė. Nėse qeveria shtrėngon kufizimet bugjetore ndaj NPSH-ve tė privatizuara, i likuidon ndėrmarrjet pėr tė cilat nuk mund tė gjenden blerės, dhe privatizon apo ristrukturon shėrbimin kombėtar tė energjisė elektrike dhe termocentralin nė Oslomej, njė pjesė tjetėr e vendeve tė punės nė gjithė sektorin industrial do tė zhdukej brenda natės. Dhe nė fund, pėrmes nėnkuptimit tė domosdoshėm, ėshtė bashkėsia etnike maqedonase ajo e cila duhet tė bartė barrėn kryesore tė ēmimit tė tranzicionit. Vlerėsojmė se mė 1990, 80 pėrqind tė vendeve tė punės nė sektorin publik tė Kėrēovės ishin nė duar tė maqedonasve. Janė kėta qė janė goditur mė sė shumti nga humbja e vendeve tė punės gjatė dekadės sė fundit dhe tė cilėt do tė humbasin mė sė shumti nė periudhėn qė vjen. Nė kėtė ambient duket e pashmangshme qė beteja pėr kontroll ndaj burimeve nė zbehje e sipėr tė marrė ngjyrime etnike. Ėshtė pikėrisht kjo dinamikė e cila ekonomisė politike maqedonase i jep natyrė tejet eksplozive. IV. MIGRIMI I BRENDSHĖM DHE ZHVILLIMI Migrimi i maqedonasve etnikė nga fshatrat drejt qendrave urbane ka qenė ndryshimi mė i rėndėsishėm demografik i gjysėmshekullit tė fundit. Mė 1948, nė pjesėt malore tė Drugovės dhe Vraneshticės, shumica e banorėve jetonin nga kultivimi i deleve ne kullosat e larta apo pėrmes bujqėsisė ekzistenciale. Gjatė 40 viteve pasuese migrimi nė Kėrēovė ka shkaktuar rėnien e popullsisė ruale pėr 60 pėrqind, pėrderisa qyteti i Kėrēovės ėshtė shtuar gati katėr herė, duke u rritur nga 7.000 nė 25.000 banorė. Nė vitet 1980, herėt nė mėngjes kolona tė autubusėve niseshin nga Kėrēova duke bartur punėtorėt nga apartamentet e tyre tė pronėsisė shoqėrore nė drejtim tė temocentralit dhe tė minierave. Tabela 9: Ndryshimi i popullsisė nė 78 fshatra tė rajonit tė Kėrēovės prej 1948 deri 199433 Ndryshimi i popullsisė Fshatrat maqedonase Fshatrat shqiptare Fshatrat e pėrziera Rritje pėr mė shumė 100% - 6 3 Rritje nga 33 deri nė 100% - 10 - Rritje deri nė 33% - 2 1 Rėnie deri nė 33% 4 3 4 Rėnie nga 33 deri nė 75% 12 2 1 Rėnie pėr mė shumė se 75% 29 1 - Gjithsej 45 24 9 Urbanizimi ishte politikė e qėllimshme e autoriteteve komniste dhe pjesė e procesit tė imitimit tė rrejshėm tė shoqėrisė moderne industriale. Kjo kuptohej si pjesė e procesit tė formimit tė kombit dhe e arritjes sė pjesės sė zhvilluar tė Evropės. Pėrveēse pėr ndėrmarrjet e reja industriale, Kėrēova u bė seli edhe e gjykatės dhe e policisė rajonale, degėve lokale tė ministrive dhe agjencive tė ndryshme republikane, zyrės rajonale tė bankės zhvillimore tė Maqedonisė, dy ndėrmarrjeve pėr shėrbime publike dhe njė numri tė shkollave (duke pėrfshirė kėtu edhe tė 33 Burimi: tė dhėnat nga regjistrimet mė 1948 dhe 1994. Fshati i Ali Ahmetit 17 vetmen shkollė tė mesme nė rajon). Kėrēova gjithashtu u bė edhe seli e spitalit mė tė madh dhe kishte garnizone me peshė tė armatės jugosllave ku ishin tė vendosur rreth 4.000 ushtarė.34 Pėrveē sigurimit tė tė ardhurave tė rregullta, vendet e punės nė ekonominė publike socialiste nėnkuptonin edhe qasjen ndaj pėrfitimeve tė tjera shtetėrore, pėrfshirė apartamentet e subvencionuara, shtesat pėr ushqime dhe mundėsinė e shfrytėzimit tė objekteve tė pushimit. Shumė familje nė Kėrēovė kishin dy tė punėsuar, gjė qė nė kėtė mėnyrė u jepte aftėsinė pėr tė siguruar pėrfitime familjare dhe tė mira tė tjera pėr shpenzim. Lindja e shoqėrisė industriale solli deri tek shėrbimet e stilit modern tė jetesės sistemin e ujėsjellėsit dhe tė kanalizimit, rrugė tė asfalutuara, njė qendėr tregtare, qender kulturore, kinemanė dhe njė stadium futbolli. Banorėt e Kėrēovės shikonin drejt vendeve tė tjera tė Evropėn jugore (Greqia, Italia Jugore, Gadishulli Iberik) se si gjatė dekadave tė fundit ato po arrinin pjesėn perėndimore dhe kishin ndjenjėn se edhe ata vet kanė arritur nė shoqėrinė konsumatore tė Evropės sė pas-luftės. Sot, pėrderisa maqedonasit etnikė ballafaqohen me problemin e rėnies sė ekonomisė sė Kėrēovės, nocioni i zgjidhjes sė problemit tė punėsimit pėrmes kthimit tė tokės ėshtė duke e gjetur vendin e vet nė debatin publik. Njė studim i detajuar i zhvillimit ekonomik dhe i pėrparėsive krahasuese tė rajonit tė Kėrēovės i publikuar nė shkurt 2002, ka arritur nė kėtė pėrfundim. Sipas autorėve, rivendosja nė pjesėt me densitetin mė tė ulėt tė banorėve nė rajon, Drugovė dhe Vraneshticė, duhet tė jetė njė ndėr prioritetet pėr zhvillimin e ardhshėm rajonal.35 Ky studim pranon reduktimin e thellė nė punėsimin brenda sektorit industrial gjatė viteve 1990. Aty citohen tė dhėna zyrtare qė zbulojnė kolapsin dramatik tė investimeve pėr kokė tė banorit nė rajonin e Kėrēovės, qė mė 1999 mezi arrinin 25 pėrqind tė mesatares pėr Maqedoninė.36 Autorėt vėrejnė se 69 pėrqind tė popullsisė nė Kėrēovė nuk kanė mė shumė se sa arsimin fillor. Gjysma e tė punėsuarave (rreth 4.100 persona) nuk kanė kurrfarė shkollimi, duke e kufizuar kėshtu rėndė potencialin pėr zhvillim tė njė ekonomie mė komplese. Prandaj ajo ēfarė kėrkohet, pėrfundon studimi nė fjalė, ėshtė njė fokus i ri nė resurset natyrore. Zhvillimi ekonomik do tė fillojė me njė shfrytėzim tė pasurisė natyrore pėrmes shfrytėzimit tė xeheve (mermerit, thėngjillit etj.) shfrytėzimit tė drurit dhe tė fryteve tė tjera pyjore, shfrytėzimit tė tokės bujqėsore e para sė gjithash tė kullotave, ujit dhe turizmit. Njė sektor tradicional ėshtė veēanėrisht i theksuar pėrkah rritja e potencialit tė tij: rritja e deleve. Tridhjetė deri dyzetė vite mė parė ky rajon kishte 100.000 dele si rezultat i kushteve tė pėrshtatshme zhvillimore. Tani, ky numėr ka rėnė nė 22.000 dele, duke treguar shfrytėzimin e ulėt tė resurseve natyrore nė kėtė rajon.37 Pengesa kryesore nė drejtim tė implementimit tė njė strategjie tė kėtillė ėshtė se njerėzit nuk jetojnė mė nė vendet e duhura. Nė disa pjesė tė rajonit ku rritja e deleve dhe e lopėve duhet tė zhvillohet, dendėsia e popullsisė ėshtė shumė e ulėt, njėsoj sikundėr edhe fuqia punėtore. Rrjedhimsht, ky studim rekomandon qė Kėrēova tė miratojė njė politikė tė deurbanizimit, duke i kthyer tė papunėt urbanė nė fshatrat prej nga familjet e tyre janė larguar gjenerata mė parė: Rritja e kafshėve shtėpiake nė kėto pjesė duhet tė pėrcillet paralelisht me rivitalizimin e fshatrave dhe pėrmirėsimin e kushteve tė jetės. Kjo duhet ti kontribuojė kthimit tė njė pjese tė popullsisė sė papunė nga qyteti nė tokėn e braktisur tė fshatit.38 34 Nė njė moment nėn komandėn e serbit tė Bosnjės, Ratko Mladiq. 35 Agri Cunsulting VIZI, op.cit. f.4. 36 Tė dhėnat janė marrė nga Revista Statistikore pėr Investimet nė Maqedoni, 1998, 1999 dhe 2000. 37 Agri Consulting VIZI, op.cit, f.17. 38 Ibid., f.69. Fshati i Ali Ahmetit 18 Ēuditėrisht, kjo analizė nuk e vėren gjendjen e popullatės shqiptare qė ėshtė 50% dhe qė vazhdon tė jetė e pėrqendruar nė fshatra dhe qė nė tė vėrtetė ėshtė nė pronėsi tė shumicės sė deleve. Depopullizimi rural ėshtė nė thelb njė fenomen maqedonas. Ndėrmjet viteve 1948 dhe 1994 popullsia e 45 fshatrave etnikė maqedonas nė rajon ka rėnė, ndėr tė cilat 29 fshatra kanė humbur mė shumė se tre tė katėrtat e popullsisė sė vet. Nė tė njejtėn kohė, popullata e 18 nga 24 fshatra shqiptare ka vazhduar tė shtohet, ku gjashtė prej tyre e kanė dyfishuar numrin e banorėve. Kuptohet se mundėsitė e punėsimit nė pjesėt shqiptare nuk kanė arritur qė tė pėrballojnė ritmin e shtimit tė popullsisė. Ideja e rikthimit tė tendencave tė para gjysmė shekullit dhe tė kthimit tė popullsisė nė fshat, ėshtė njė reflektim interesant i zbehjes sė ėndrrės sė modernizimit. Megjithatė, kjo nuk ėshtė njė stratėgji e besueshme pėr zhvillim. Pjesėt rurale nuk tėrheqin fare popullsinė e urbanizuar: infrastruktura themelore mungon, arsimi dhe shėrbimet shėndetėsore janė pak tė zhvilluara dhe kushtet e banimit janė shumė tė dobėta.39 Nė njė hulumtim tė opinionit publik tė zhvilluar para ca kohėsh, 43 pėrqind tė tė pėrgjigjurve nga pjesėt e larta tė Maqedonsė theksonin se nuk kanė tė holla tė mjaftueshme pėr ushqim, ndėrsa 47 pėrqind tė tjerė theksonin se nuk kanė mundėsi ti ofrojnė vetes as veshmbathje.40 Dyzet pėrqind tė popullsisė bujqėsore ėshtė nėn nivelin e mbijetesės, duke mos fituar asgjė nga bujqėsia.41 Shtytėsit ekonomikė pėr tu marrė me bujqėsi janė shumė tė ulėt, aq sa mė 1996 vetėm 48 pėrqind tė tė gjithė tokės sė punueshme nė pronėsi privatė shfrytėzohej me tė vėrtetė.42 Nė tėrė rajonin e Kėrēovės ka vetėm 10 familje tė cilat kanė mė shumė se 100 dele dhe vetėm 16 persona zyrtarisht punojnė si barinj. Kur Blagoja Gjorgjijoski mori pronėsitė e kooperativės bujqėsore sė falimentuar, ai u bė pastoralisti kryesor nė rajon me mė shumė se 2.000 copė dele. Ai gjithashtu ėshtė kryetar i shoqatės sė vetme nė rajon tė kultivuesve tė deleve, e themeluar mė 1998 e me anėtarėsi kryesisht shqiptare, qė planifikon tė arrijė rekorde. Ai pohon se pėr momentin nuk ekziston njohuria pėr tė bėrė prodhime cilėsore tė afta pėr konkurrencė me importin, e as qė ka mjete pėr ti plasuar ato nė treg. Vetvetiu kuptohet se shumica e djathit tė delės qė prodhohet nė rajon nuk mund tė shitet. Ēfarė ėshtė edhe mė me rėndėsi, nė radhėt e maqedonasve tė rinj urbanė nė Kėrēovė nuk ka dėshirė pėr tu kthyer nė fshatrat tė cilat gjyshėrit apo stėrgjyshėrit e tyre i kanė braktisur dekada mė parė, dhe pėr tė vazhduar njė jetė tė izoluar nė kullotat e larta malore. Gjorgjijoski ka kuptuar se angazhimi i barinjve ėshtė problem kyē edhe pėrkundėr pagave tė cilat janė nė masė tė konsiderueshme mbi mesataren. Pavarėsisht nga ajo se sa akute ėshtė kriza e industrisė nė Kėrēovė shprehitė e jetės sė shoqėrisė industriale akoma mbesin nė skenė. V. GLOBALIZIMI I SHQIPTARĖVĖ TĖ KĖRĒOVĖS Mė 1998 administrata komunale e Kėrēovės ka publikuar njė libėr kolor pėr rajonin e Kėrēovės. Kapitulli pėr ekonominė lokale i numėron tė gjitha ish ndėrmarrjet shoqėrore dhe drejtorėt e tyre themelues. Ky gjithashtu vė nė pah se fatkeqėsish, procesi i ri i tranzicionit nė vend qė tė shpejtojė rritjen ekonomike, ka sjellur deri tek rėnia nė prodhimtarinė shoqėrore. Asnjė biznes 39 UNDP, Human Development Report, Macedonia [Raporti mbi Zhvillimin Njerėzor, Maqedoni], 2001, f.65-67. 40 Ibid. f.64. 41 Instituti pėr Kėrkime Sociologjike, Politike dhe Juridike, Strategy, Policy and Management of development of rural areas in Macedonia [Strategji,a politikat dhe menaxhimi i rajoneve rurale nė Maqedoni], Shkup, i cituar nė Raportin mbi Zhvillimin Njerėzor tė UNDP-sė, f.63. 42 Ibid., f.66. Fshati i Ali Ahmetit 19 privat nuk pėrmendet. Shqiptarėt, tė cilėt pėrbėjnė shumicėn e popullsisė nė kėtė rajon, nuk figurojnė fare pėrveē se nė pjesėn lidhur me Luftėn e Dytė Botėrore.43 Kjo mungesė e interesimit nė anėn e Maqedonisė zyrtare pėr atė se ēfarė ndodhė nė pjesėn e majtė tė Bulevardit Ēlirimi apo nė fshatrat si Zajasi dhe Oslomeji, shpjegon se pse njė nga makinat mė dramatike tė ndryshimit social nė dekadėn e fundit (emigrimi masiv i shqiptarėve pėr nė shtetet perėndimore) kurrė nuk ka figuruar nė tė menduarit zyrtarė pėr zhvillimin lokal. Strategjia e lartėpėrmendur pėr zhvillimin rajonal nuk vėren fare emigrimin pėr punė. Nė raportin e vitit 1998 pėr Maqedoninė, tė titilluar Pėrparimi i Rritjes, Banka Botėrore mezi pėrmend se tė hyrat e paidentifikuara tė kapitalit pėrbėjnė rreth 70 pėrqind tė financimit tė deficitit aktual gjatė viteve 1994-1997. Mund tė jetė qė kėto apo qė tė gjitha qarkullimet e paregjistuara tė jenė kredi tregtare tė vetė-likuidimit.44 Pėrderisa rėndėsia e ndihmave nga emigracioni ėshtė e pashmangshme nė kontekstin e stabilitetit makroekonomik, ndikimi i tyre nė ekonominė rajonale asnjėherė nuk ėshtė hulumtuar. Ndėrsa nė historinė e re evropiane emigracioni i punės ėshtė pranuar si njė shok ekzogjen i sistemit stagnant ekonomik. Jo shumė kohė mė parė ngjarja kryesore shoqėrore e vitit nė shumicėn e pjesėve jugore tė Italisė ishte kthimi pėr Krishtlindje i punėtorėve emigrantė italianė nė fshatrat e tyre - calata dei tedeschi (pasardhėsit e gjermanėvė). Siē ka pėrfunduar njė hulumtim i para ca kohėve nė lidhje me rritjen ekonomike gjatė shekullit tė kaluar, nė historinė e hershme italiane ka pasur periudha kur vetė emigracioni ka shkaktuar pothuajse gjithė rritjen nė paga dhe BPSH pėr kokė tė banorit nė Itali dhe shpjegon, njėsoj sikurse edhe nė rastin irlandez, arritjen e nivelit tė Mbretėrisė sė Bashkuar.45 Ndihmat e emigrantėve ndihmuan nė monetizimin e ekonomisė jugore: shtuan tė ardhurat ndėr familjet jugore, pėrshpejtuan shrytėzimin e bankave dhe mundėsuan qasje mė tė lehtė deri tek kredia. Ndihmat e emigranėve kanė stimuluar tregtinė me patundshmėri pėrderisa ata qė ktheheshin sillnin me vete shprehi dhe shije tė re.46 Historia e vonshme e Maqedonisė socialiste ėshtė pėrkujtuese e faktit se zhvillimi ekonomik dhe lėvizja e popullsisė gjithnjė kanė qenė tė lidhura ngushtė. Nuk ka tė dhėna tė sakta statistikore pėr emigracionin e shqiptarėve shqiptarėve me vite tė tėra. Vlerėsimi i zakonshėm, edhe nga zyrtarėt maqedonas sikurse edhe nga qytetarėt shqiptarė, ėshtė se gati ēdo familje nė fshat dhe ēdo e dyta familje nė qytet ka sė paku njė tė punėsuar jashtė vendit. Kjo jep bazė pėr vlerėsimet konzervative pėr sė paku 3.300 shqiptarė etnikė tė cilėt pėrkrahin familjet e tyre nė rajonin e Kėrēovės. Nė mungesė tė tė dhėnave tė qėndrueshme njė mėnyrė pėr tė kuptuar peshėn e kėtij fenomeni ėshtė zgjedhja e njė grupi tė rastit ndėr nxėnėsit e vitit tė parė tė gjimnazit Mirko Mileski nė Kėrēovė, pėr tė parė mandej se si kanė pėrfunduar kėta nxėnės njė dekadė mė vonė. Klasa e viti 1989/1990 ka pasur pėrbėrje tė pėrzier etnike, duke qenė e pėrbėrė nga 20 maqedonas etnikė, 7 43 Komuna e Kėrēovės, Kicevo i Kicevsko [Kėrēova dhe rajoni i Kėrēovės], Kėrēovė 1998. 44 Banka Botėrore, 1998, Enhancing Growth [Pėrmirėsimi i rritjes ekonomike], f.5. 45 Joh Cohen and Giovanni Federico, The Growth of the Italian Economy [Rritja e Ekonomisė Italiane], 1820- to 1960, f. 45. Ata po ashtu vėnė nė pah se edhe pėrkundėr asaj se akademikėt gjithnjė i kanė dhėnė njė konsideratė verbale emigracionit, shkaqet dhe pasojat e tij pėrgjithėsisht kanė mbetur tė pahulumtuara (f.43). 46 Ibid., f. 28. Fshati i Ali Ahmetit 20 shqiptarė dhe 4 turq. Prej 31 nxėnėsve vetėm dy ishin tė gjinisė femrore (qė tė dyja maqedonase).47 Tabela 10: Tė dhėnat aktuale pėr nxėnėsit shqiptarė, maqedonas dhe turq, klasa e vitit 1989/1990. Gjimnazi Marko Mileski, Kėrēovė Nxėnėsit shqiptarė Seferi ka pėrfunduar shkollėn e mesme nė Gostivar dhe jeton nė Kėrēovė. Ai ka kompaninė e tij tė taksive (Zajazi), ndėrsa babai i tij punon nė Gjermani Perparimi ėshtė nė Vienė. Lulzimi ėshtė nė Ēikago Bashkimi qė ka pėrfunduar gjimnazin nė Kėrēovė ėshtė nė Nju Jork. Bashkimi punon nė Alaskė Agroni ėshtė nė njė qytet afėr Ēikagos Flamuri, i afėrt i Agronit, ėshtė nė tė njejtin qytet afėr Ēikagos Nxėnėsit turq Adnani ėshtė nė Kėrēovė dhe punon si taksist Enisi punon nė njė ndėrmarrje privatė nė Kėrēovė Samiri ėshtė tregtar i pavarur nė Kėrēovė Galip punon nė Zvicėr (Fribourg/Freiburg) Nxėnėsit etnikė maqedonas Roberti punon nė Tajmishte Vlatko punon nė Tajmishte Dusko punon nė REK Oslomej Aco punon nė REK Oslomej Orce punon tek njė bukėpjekės Zlatko punon nė njė dyqan tė matėrialit ndėrtimor Goran punon nė njė bastore Zoran punon nė sektorin privat Dalibor punon kohė pas kohe Maksim punon kohė pas kohe Beti (grua) ėshtė nė shtėpi Nėntė tė tjerė jetojnė nė Maqedoni, por nuk kemi arritur deri tek tė dhėnat pėr punėsimin e tyre. Gjėja e parė qė vihet re ėshtė se sa pak nga nxėnėsit muslimanė kanė pėrfunduar shkollėn. Katėr shqiptarė dhe qė tė katėr turqit dėshtuan qysh nė vitin e parė, duke zgjedhur braktisjen e shkollės nė vend tė pėrsėritjes sė vitit. Shumė pohojnė se vėshtirėsitė nė gjuhė dhe mungesa e inkurajimit nga ana e profesorėve ishin arsye tė dėshtimit tė tyre. Dy prej tyre arritėn tė pėrfundojnė shkollimin e tyre tė mesėm nė komunėn fqinje tė Gostivarit, ndėrsa tė tjerėt menjėherė braktisėn vendin. Vetėm njė nxėnės shqiptar arriti tė pėrfundojė shkollėn nė Kėrēovė. Njė dekadė mė vonė shtigjet e ndryshme tė dy grupeve etnike duken qartazi. Nga shtatė shqiptarė, vetėm njė mbeti nė Maqedoni (edhe pse pjesėtarėt e tjerė tė familjes sė tij janė jashtė vendit). Prej 20 maqedonasve etnikė tė gjithė kanė qėndruar nė Maqedoni dhe, sipas tė gjitha gjasave qė tė gjithė janė nė rajonin e Kėrēovės. Katėr prej tyre punojnė nė ndėrmarrjet e pėrshkruara nė kėtė raport (termocentralin Oslomej dhe Tajmishte), katėr kanė punėsim tė 47 Informatat pėr kėtė pjesė janė nxjerrė nga intervistat nė Kėrēovė, tė verifikuara duke kėrkuar ish nxėnėsit qė tė vizitojnė familjet e ish kolegėve tė tyre tė klasės. Fshati i Ali Ahmetit 21 rregullt nė sektorin privat dhe tre punojnė punė tė kohėpaskohshme apo janė tė papunė. Pėr pjesėn tjetėr nuk kemi qenė nė gjendje tė gjejmė detajet lidhur me punėsimin. Kjo pamje duket pashmangshėm si mbresėlėnėse dhe do tė ishte e ēmueshme qė tė shihen gėrshetimet e tjera tė studentėve pėr atė se a janė tė qėndrueshme shtigjet e pėrmendura. Por, kjo ofron njė imazh tė dinamikės dominante sociale ndėr shqiptarėt e Kėrēovės. Kjo gjithashtu zbulon edhe njė cilėsi tjetėr: paaftėsinė e maqedonasve etnikė tė Kėrēovės qė tė marrin rrugėn e emigrimit. Emigrimi duket tė jetė njė proces akumulues. Emigrimi ėshtė funksion pozitiv i njė numri tė emigrantėve tė cilėn sigurojnė tė holla, informata dhe pėrkrahje pėr tė ardhurit e rinj. Edhe nėse maqedonasit etnikė nė Kėrēovė kanė ndonjė tė afėrm jashtė vendit, kėta janė emigrantėt nė Australi qė janė larguar nė vitet 1950 dhe qė nuk kanė mė kontakte me familjet e tyre nė vend. Nuk ka raste qė mund tė krahasohen me rrjetet e dendura tė cilat gjatė dy dekadave tė kaluara shqiptarėt i kanė krijuar ndėrmjet Kėrēovės dhe botės sė jashtme. Dukuria e diasporės shpjegon veēoritė e shoqėrisė shqiptare nė Kėrēovė e tė cilat habisin vėzhguesit e jashtėm e nė veēanti maqedonasit etnikė. Me rritjen e popullsisė, bashkėsia shqiptare ka njė pėrpjestim tė lartė tė tė varurve nė moshė tė ulėt, tė cilėt arrin qė ti mbajė dhe pėrkrahė edhe pėrkundėr njė baze tejet tė kufizuar tė punėsimit. Nė tė njejtėn kohė pjesa shqiptare e Kėrēovės dhe fshatrat shqiptare tregojnė njė sasi tė jashtėzakonshme tė kapacitetit krijues, sė bashku me njė sektor tė gjallė shėrbyes nė qender tė qytetit. Vlerėsohet se nė komunėn e Zajasit ka rreth 2.000 familje shqiptare. Janė 135 mėsues tė cilėt punojnė nė shkollat fillore qė paraqesin tė vetmin burim tė rėndėsishėm tė punėsimit publik. Ka shtatė tė punėsuar komunalė dhe 19 policė, ndonėse para Marrėveshjes sė Ohrit kishte vetėm 2 shqiptarė. Nė Zajas nuk ka degė tė qeverisė qendrore, me pėrjashtim tė dy punėtorėve tė shėrbimit tė ofiēarisė (maticna sluzba). Kompania mė e madhe private, :Perparimi qė merret me shitje tė matėrialit ndėrtimor ka 10-12 punėtorė. Sipas statistikave zyrtare ekzistojnė 155 dyqane tė regjistuara, njė restorant, njė motel qė punėson pesė persona, dhe njė bukėpjekės qė punėson shtatė. Ka 10 punėtorė tė cilėt mbesin nė degėn lokale tė konglomeratit Tajmishte, por asnjė nga ta nuk ėshtė shqiptar. Me njė fjalė, do tė ishte pėr tu befasuar nėse mė shumė se njė nga pesė familje ka ndonjė anėtar nė punėsimin formal. Imazhi nė Oslomej ėshtė shumė i ngjashėm. Siē u pėrmend mė lart, termocentrali dhe ndėrmarrjet e ndryshme tė asocimit punėsojnė 1.000 persona, por vetėm 46 prej tyre janė banorė tė Oslomejit. Tetė janė tė punėsuar nė administratėn komunale dhe dy nė ndėrmarrjen shėrbyese komunale, 129 vende tė punės nė shkollat fillore, 99 dyqane tė regjistuara dhe tregti tė vogla, njė pompė-benzine, dy kompani tė vogla qė shesin matėrial ndėrtimor dhe dy restorante. Pėr shkak tė problemit me cilėsi tė ujit nuk ekziston asnjė bukėpjekės pėr 17 fshatrat e Oslomejit. Komuna vlerėson se rreth 50 persona punojnė nė rritjen e deleve dhe tė gjedheve. Sėrish, pėrpjestimi ndėrmjet vendeve tė punės dhe 1.900 familjeve tė Oslomejit ėshtė tejet i pafavorshėm. Zyrtarėt nė tė dy komunat vlerėsojnė se sė paku 1.500 banorė tė Zajasit, 1.000 tė Oslomejit dhe 800 tė qytetit tė Kėrēovės punojnė jashtė vendit dhe dėrgojnė ndihmė nė tė holla pėr familjet e tyre. Nė Alaskė ekziston bashkėsia e rreth 250 shqiptarėve nga Kėrēova, ndėrsa gjithashtu ka edhe bashkėsi tė tjera tė shpėrndara nė pjesėt tjera tė Shteteve tė Bashkuara nga Ēikago deri nė pjesėn qendrore. Bashkėsi tjera gjenden nė Evropėn Perėndimore, veēanėrisht nė Zvicėr dhe Gjermani. Biznesmenėt shqiptarė tė Kėrēovės posedojnė shėrbime tė veturave luksoze nė Alaskė, restorante nė Viskonsin dhe hotele nė Antalya tė bregdetit turk. Njė numėr i madh i tyre marrin pensione nga Zvicra, Gjermania dhe shtetet e tjera evropiane. Nė tė vėrtetė, Kėrēova shqiptare ėshtė bėrė periferi e Evropės Perėndimore dhe e Shteteve tė Bashkuara. Fshati i Ali Ahmetit 22 Bashkėsia e diasporės dėrgon transfere tė hollash, bėn investime personale nė paluajtshmėri dhe shpenzon shuma marramendėse tė tė hollave pėr martesa. Ndikimi i ekonomisė lokale ėshtė mėse i dukshėm. Bazuar nė intervistat ndėr bashkėsitė shqiptare, nė mėnyrė konzervative mund tė llogaritet se njė punėtor i rėndomtė jashtė vendit dėrgon nė shtėpi apo shpenzon nė Kėrēovė mė shumė se 5.000 nė vit, duke e bėrė transerin e pėrgjithshėm tė tejkalojė shumėn prej 16 milionė. Kjo ėshtė e barabartė me dhjetėfishin e buxhetit tė konsoliduar tė komunės sė Kėrēovės, dhe dyfishin e pagave tė kombinuara vjetore tė 3.800 maqedonėve etnikė tė punėsuar nė administratės publike dhe nė ish ndėrmarrjet nė pronėsi shoqėrore. Kėto rrjedha financiare gjenerojnė njė shumė tė rėndėsishme pėr investimet nė patundshmėri. Madhėsia e shumicės sė shtėpive nė Zajas dhe Oslomej ėshtė nė disproporcion me gjendjen e ekonomisė lokale. Gjithashtu ka njė numėr tė projekteve ndėrtimore prestigjioze nė pjesėn shqiptare tė qytetit tė Kėrēovės, disa prej tė cilave qartazi tė dizajnuara pėr plotėsimin e shijes sė bashkėsisė shqiptare pėr martesa tė shtrenjta. Nga mesi i viteve 1990, tė hollat e diasporės kanė financuar ndėrtimin e Arabella-s, njė kompeks trekatėsh, ku janė tė vendosura dyqane dhe zyra, njė stacion televiziv lokal dhe njė qendėr ceromonish. Megjithatė, edhe pėrkundėr prosperitetit tė krijuar nga kėto objekte ndėrtimore, shumė pak prej tė ardhurave tė kapitalit tė diasporės pėrfundon nė investime prodhuese. Ambienti i rajonit tė Kėrēovės nuk shihet si i favorshėm pėr ndėrmarrje tė rrezikshme tė kapitalit. Ka shumė rrėfime ndėr shqiptarėt e Kėrēovės pėr ndėrmarrje tė dėshtuara tė biznesit qė janė prishur nga inspektorėt armiqėsorė, problemet nė sigurimin e lejeve dhe pėlqimeve pėr ndėrtim, si dhe tė pengesave tė tjera tė tjera burokratike. Mungesa e investimeve publike ėshtė gjithashtu njė problem i madh. Njė shqiptar komentonte se, njerėzit mėsohen me ambientin zviceran e mandej ballafaqohen vetėm me telashe: nuk ka furnizim tė sigurtė me ujė, furnizimi me rrymė ėshtė i dobėt, rrugėt janė tė paasfaltuara. Mungesa e njė shteti efektiv nė pjesėt shqiptare dhe rrjedhimisht cilėsia e dobėt e infrastrukturės lokale, bėn qė kapitali tė bllokohet nė grackėn e tregut dhe tė konsumit, duke gjeneruar shumė pak pasuri tė qėndrueshme. Pėr kėtė arsye pronarėt shqiptarė tė dyqaneve nė qytet mbesin tė varur nga diaspora e cila vjen pėr ēdo vit dhe shpenzon tė hollat gjatė muajve tė verės. Gjatė pjesės tjetėr tė vitit, siē shpjegon njė shitės i qilimave, gjendja jonė ėshtė pothuajsve aq e keqe sa edhe nė dyqanet e maqedonasve. Mungesa e kanalizimit efektiv tė kapitalit tė diasporės duhet tė radhitet si mundėsia mė e mirė por e pashfrytėzuar, pėr ngritjen e Kėrēovės nga cikli i rėnies ekonomike. Njė ndėrmarrje e rėndėsishme privatė nė Kėrēovė, ndėrmarrja e tekstilit Himara, e ilustron kėtė potencial. Pronari i saj, Bajram Selimi, mė 1994 ėshtė kthyer nga Franca ku ka pasur kompaninė tė tij tė tekstilit. Duke marrė objektet e kooperativės tregtare, qė ka falimentuar nė vitet 1990, ai ka krijuar ndėrmarrjen e tij me 100 punėtorė, ndėrmarrja kjo mė e madhe ndėr ndėrmarrjet e reja tė Kėrēovės. Himara prodhon ekskluzivisht pėr tregun francez, duke marrė pėlhurėn nga Franca dhe duke kthyer prodhimet e pėrfunudara, me ndėrmarrjen franceze tė z.Selimit qė shėrben si ndėrmjetėse. Ėshtė interesante se pėrveē vetė shefit dhe kontabilistit kryesor tė gjithė tė punėsuarit e ndėrmarrjes janė maqedonas etnikė, kryesisht femra tė cilat mė parė kanė punuar pėr ndėrmarrjen nė pronėsi shoqėrore Kikoteks. Duke pasur parasysh rrethanat e rėnda ekonomike, Kėrēova mund tė gjejė kombinim tė pėrshtatshėm tė kapitalit, shkathtėsive ndėrmarrėse dhe tė kontakteve ekzistuese me tregun e jashtėm vetėm nė radhėt e disaporės shqiptare. Pėr kėtė arsye diaspora shqiptare paraqet burimin mė tė rėndėsishėm ekonomik. Siē tregon shembulli i Himarės, nė rast se do tė gjendeshin mėnyrat pėr ta mobilizuar atė, pėrfitimet do tė shkonin njėsoj si pėr maqedonasit etnikė ashtu edhe pėr shqiptarėt etnikė. Fshati i Ali Ahmetit 23 Nėse ky burim nuk mund tė kanalizohet siē duhet, atėherė prospektet ekonomike tė shqiptarėve tė Kėrēovės janė pak mė tė mira se sa ato tė bashkėsisė maqedonase. Tani ekzistojnė 1.612 nxėnsės nė shkollat fillore nė Zajas dhe 1.233 nė Oslomej. Nuk ka investime nė asnjėrėn nga kėto komuna dhe nuk po krijohen vende tė reja tė punės. Emigrimi do tė vazhdojė tė jetė shtegu i disponueshėm edhe pėr gjeneratėn e re tė shqiptarėve, vetėm nėse nuk paraqitet njė strategji e re zhvillimore. VI. ZAJASI DHE MUNGESA E SHTETIT Kėrēova ka dy klube rivale tė futbollit. Napredok ėshtė klubi tradicional i qytetit dhe ai ėshtė themeluar mė 1950. Selia e tij ėshtė stadiumi qė nė kohėn e socializmit ishte ndėrtuar nga kontributet e detyrueshme dhe kohė mė parė ėshtė pajisur me ulėse tė reja, tė blera nga tė hollat publike. Ish kryetari i komunės nga radhėt e VMRO-sė, Ilija Kitanoski, ėshtė kryetar i kėtij klubi qė garon nė ligėn e parė. Vllazrimi ėshtė klub kryesisht shqiptar edhepse i ka dy lojtarė maqedonas, dhe sapo ka hyrė nė ligėn e dytė. Ai ka njė stadium tė ri tė ndėrtuar nė fund tė viteve 1990 me anė tė donacioneve tė bashkėsive shqiptare nga jashtė, ndėrsa sponsori i tij kryesor ėshtė biznesmeni mė i pasur kėrēovar nė Alaskė. Bari i rritur me kujdes dėshmon pėr gjendjen e sportit dhe pajisjet e importuara nga Shtetet e Bashkuara. Stadiumi ėshtė ndėrtuar nė hapėsirė tė pashfrytėzuar publike, pa leje ndėrtimi nga shteti. Siē tregon njė biznesmen lokal, ky stadium ėshtė arritja mė krenare kolektive e bashkėsisė shqiptare. Tė hollat nga diaspora ndihmojnė pėr tė zėvendėsuar vetė shtetin. Megjithatė, mungesa e shtetin nuk vihet re aq shumė nė qytetin e Kėrēovės sa ėshtė e dukshme nė komunat shqiptare tė rajonit. Nė komunėn e re tė Zajasit, qė ėshtė vendlindja e Ali Ahmetit, administrata komunale me njė personel prej 7 personave ėshtė e vendosur nė njė strehim tė pėrkohshėm jo mė tė madh se njė apartament familjar. Me buxhet bazė prej 54.000 pėr njė bashkėsi prej 10.000 personash nė vitin 2002, ėshtė nė minimum kapaciteti i saj qė nė ēfarėdo mėnyre tė realizojė shėrbimet ndaj qytetarėve. Institucionet publike mė tė mėdha nė Zajas janė shkollat fillore, tė cilat punėsojnė 135 persona pėr 1.600 nxėnės. Autoritetet qendrore tė shtetit maqedonas janė tė pėrqėndruara nė qytetin e Kėrēovės apo larg nė Shkup. Vetėm 395 familje pranojnė ndihma modeste tė mirėqenies sociale dhe rrallėkush pranon pėrfitimet pėr tė papunė. Nė komunė ka vetėm 24 km rrugė tė asfaltuara lokale. Nė periudhėn e ish Jugosllavisė nuk ka pasur investime tė rėndėsishme nė komunė, me pėrjashtim tė minierės nė Tajmishte qė tani ėshtė e mbyllur, ndėrsa qė nga fundi i socializmit pothuajse nuk ka pasur investime publike tė ēfarėdo natyre. Nė vende si Zajasi izolimi prej shtetit maqedonas ėshtė shtuar edhe mė tej pėrmes reformave tė qeverisė lokale mė 1995/6, qė ka ngritur numrin e komunave nga 24 nė 123. Nga rajoni i Kėrēovės janė dizenjuar katėr komuna tė reja rurale, dy prej tė cilave, Zajasi dhe Oslomej, kanė popullsi dominuese shqiptare. Komunat e reja janė shkėputur nga qendra e tyre tradicionale administrative, dhe nuk kanė trashėguar pothuajse kurrfarė infrastrukture apo institucione publike. Ligji i ri mbi Vetėqeverisjen Lokale e bėn shtetin shumė tė centralizuar. Kompetencat e pakta tė komunave pėrfshijnė ndėrtimin dhe mirėmbajtjen e rrugėve lokale e tė parqeve, furnizimin me ujė dhe ndriēimin e rrugėve, mbledhjen e plehrave, administrimin e tregjeve dhe tė varrezave, dhe njė shkallė tė caktuar tė planifikimit urban.48 Formalisht qė tė pesė komunat kanė tė njejtat tė 48 Ligji mbi Qeverisjen Lokale (Sluzben Vesnik, No.52/1995), Neni 17. Fshati i Ali Ahmetit 24 drejta dhe kompetenca, tė ushtruara nga kryetari i komunės, asambleja komunale dhe administrata lokale. Megjithatė, derisa Kėrēova punėson diku afėr 45 persona, secila nga katėr komunat rurale punėson vetėm 5 deri nė 7. Pėrderisa Kėrēova ka trashėguar ndėrtesėn e vjetėr tė komunės, katėr administratat tjera komunale janė tė vendosura nė baraka apo nė objekte tė improvizuara, shpeshherė jo mė tė mėdha se sa njė apartament. Si rezultat i kėsaj, defektet institucionale tė trashėguara nga periudha socialiste janė bėrė edhe mė akute. Sektori i shėndetėsisė ėshtė njė shembull i tillė. Nė Kėrēovė nė vitet 1980 sistemi shėndetėsor kishte caktuar pėr investimin e tij mė pėrmbajtėsor tė dekadės, ndėrtimin e njė spitali tė ri nė qytetin e Kėrēovės. Ndėrtimi filloi mė 1986, por pas pėrfundimit tė mureve dhe tė kulmit u ndėrpre pėr shkak tė mungesės sė fondeve. Mė 1992, njė periudhė e shkurtėr e aktivitetit solli deri tek instalimi i dritareve, por projekti u ndėrpre sėrish dhe enterieri nuk ėshtė pėrfunduar kurrė. Jashtė Kėrēovės mungesat e resurseve janė edhe mė tė dukshme. Spitali i Kėrēovės drejton njė seri tė decentralizuar tė klinikave tė vogla tė shėndetėsisė primare (ambulanca), por standardi i pėrkujdesit nė to ėshtė tejet elementar. Problemi pjesėrisht ka tė bėjė edhe me atė se nivelet e personelit (dhe shpėrndarja gjeografike e tij) ka vazhduar tė jetė konstante edhe pėrkundėr rėnies sė gjithmbarshme tė burimeve, duke i detyruar klinikat nė reduktim tė shpenzimeve tė tyre operacionale. Si rezultat i kėsaj, disa nga to janė tė hapura pėr vetėm katėr orė nė ditė. Tabela 11: Tė ardhurat e konsoliduara komunale tė Kėrēovės, Drugovės dhe Oslomejit mė 200049 Kėrēova Oslomej Drugova Burimet komunale % % % Buxheti komunal 145.974 9.6 85.000 48.7 70.000 24.6 Fondi pėr rrugėt lokale 80.172 5.3 65.500 37.5 - 0.0 Fondi pėr shėrbimet komunale / organizimi i tokės ndėrtimore 559.807 36.8 20.000 11.5 214.947 75.4 Ndėrmarrjet e shėrbimeve komunale 734.400* 48.3 3.900 2.2 - 0.0 Gjithsej 1.521.353 100.0 174.500 99.9 228.947 100.0 Prej burimeve qendrore 157.638 10.4 79.557 45.6 226.183 79.4 * Nuk ka tė dhėna tė disponueshme pėr ndėrmarrjen publike Komunalex Kicevo. Ky vlerėsim bazohet nė tė ardhurat mesatare tė ndėrmarrjeve maqedonase pėr shėrbimet komunale pėr kokė banori. (Burimi: Projekti i Reformimit tė Qeverisė Komunale) Pa prodhimtari komunale dhe pa qendėr urbane kapaciteti i komunave tė vogla pėr tė gjeneruar tė ardhura pėr ndėrtimin e institucioneve tė reja dhe tė infrastrukturės ėshtė i kufizuar shumė. Nė sistemin fiskal maqedonas, qė mbetet mėse i centralizuar, tė ardhurat komunale varen shumė nga pagesat komunale dhe tatimet e mbledhura pėr ndėrtime dhe fitim tė tokės duke shtuar kėtu edhe tė ardhurat e ndėrmarrjeve komunale, qė tė gjitha kėto jashtė buxhetit. Si qendra mė e rėndėsishme urbane, qyteti i Kėrēovės ėshtė nė gjendje qė prej kėtyre burimeve tė gjenerojė shumicėn e tė ardhurave tė veta, tė ardhura kėto qė mė pas shfrytėzohen pėr zhvillim tė infrastrukturės dhe pėr shėrbime komunale. Megjithatė, nė Oslomejin shqiptar nuk ka ndėrtime tregtare dhe ka shumė pak infrastrukurė pėr tė gjeneruar pagesa pėr shėrbime. Kėto dy burime arrijnė shumėn prej 24.000 apo 14 pėrqind tė totalit tė tė ardhurave tė Oslomejit. Mungesa e pavarėsisė financiare tek komunat rurale shqiptare i bėn ato tė varura nė qeverinė qendrore dhe nė kėtė mėnyrė edhe tė dobėta ndaj paparashikueshmėrisė dhe pabarazisė sė shpenzimeve publike tė Maqedonisė. Ekzistojnė vetėm disa burime qendrore tė disponueshme pėr projektet e infrastrukturės lokale. Njė numėr projektesh tė ujėsjellėsit ėshtė financuar nga 49 Burimi: buxhetet komunale dhe buxhetet e fondeve pėrkatėse. Fshati i Ali Ahmetit 25 Ministria Republikane e Transportit dhe e Komunikacionit, bėhen transferime tė rregullta nga Fondi pėr Rrugėt Nacionale dhe Rajonale nė fondet e rrugėve komunale, si dhe janė disa projekte tė infrastrukturės qė janė tė pėrkrahura nga Zyra pėr Rajonet e Pazhvilluara. Kėto bartje veprojnė nė mėnyrė jo-transparente dhe ėshtė tejet e vėshtirė qė tė kuptohet pėr mėnyrėn se si janė tė shpėrndara nėpėr vend. Nė lėmin e furnizimit me ujė ekziston njė neglizhencė e qartė ndaj fshatrave shqiptare e nė favor tė hapėsirave urbane dhe atyre rurale me shumicė maqedonase. Prej 27 projekteve tė pėrkrahura nga Ministria e Transportit dhe e Komunikacionit nė rajonin e Kėrēovės prej vitit 1997 deri mė 2001, Zajasi ka marrė pėrkrahje pėr vetėm njė projekt, duke arritur kėshtu mezi 1,9 pėrqind tė fondit tė pėrgjithshėm tė shpenzuar nė rajonin e Kėrēovės. Me 35 qind pėr kokė banori, kjo ėshtė mė pak se gjysma e mesatares kombėtare. Oslomej qėndron vetėm pak mė mirė, me pesė projekte tė pėrkrahura. Edhe pėrkundėr faktit se kėto dy komuna pėrbėjnė 37 pėrqind tė popullsisė sė rajonit tė Kėrēovės, kanė ndarė ndėr vete vetėm 14,2 pėrqind tė financimit. Nė anėn tjetėr dy komunat rurale me shumicė maqedonase, Vraneshtica dhe Drugova, kanė marrė 47.8 pėrqind tė fondeve pėr projekte, edhe pse kanė vetėm 10 pėrqind tė popullsisė sė rajonit.50 Tabela 12: Fondet e shpėrndara nga Programi Pėr Ujėsjellėsin dhe Kanalizimin dhe Fondin pėr Rrugėt Nacionale dhe Rajonale nė rajonin e Kėrēovės, 1997-200151 Komuna Popullsia% Fondi pėr rrugė Ujė dhe kanalizim Gjithsej % % % Kėrēova 53.0 296.817 31.2 168.333 37.7 465.150 33.3 Drugova 6.8 176.700 18.6 150.000 33.6 326.700 23.4 Oslomej 17.6 174.283 18.3 56.667 12.7 230.950 16.5 Vraneshtica 3.2 114.967 12.1 63.333 14.2 178.300 12.8 Zajasi 19.3 187.467 19.7 8.333 1.9 195.800 14.0 Gjithsej 100.0 950.234 446.667 1.396.900 Ėshtė e qartė se forcimi i autonomisė lokale nė Maqedoni kėrkon burime tė pėrshtatshme pėr tė mundėsuar qė kėto tė jenė efektive. Pasoja praktike e reformave tė viteve 1995/6 ishte se shteti nė tėrėsi u zhduk nė masė tė madhe nga komunat e vogla. Nė esencė, shteti maqedonas humbi kontrollin nė vendet si Zajasi jo nė kuptim tė sigurisė apo tė rendit dhe tė ligjit, por nė kuptim tė tė qenit nė gjendje qė tė ruajė njė prani administrative efektive. Nė disa fshatra shqiptare kėshillat e paqes vazhdojnė tė funksionojnė nė formėn e organit joformal tė papranuar nga ana e shtetit. Kėto pėrbėhen nga pleq tė respektuar nė fshat tė cilėn ndėrmjetėsojnė nė kontestet ndėrmjet anėtarėve tė bashkėsisė. Pėrderisa autoriteti i tyre ndryshon nga fshati nė fshat, nė disa vende kėshilli ėshtė nė gjendje qė tė vendosė dhe tė imponojė pagesat nė emėr tė kompenzimit. Qėndrimet lokale ndryshojnė nė lidhje me atė se sa mirė funksionojnė kėto struktura joformale. Sipas disa shqiptarėve, kėshillat paraqesin vazhdimėsi tė kanunit, ligjeve tradicionale shqiptare; tė tjerėt thonė se kėshillat kanė humbur rėndėsinė e tyre sociale. Aty ku kėta vazhdojnė tė veprojnė, kjo ėshtė pjesėrisht shenjė e mungesės sė besimit nė sistemin 50 Odluka za raspredelba na sredstvata za izgradba na vodovodi i fekalni kanalizacii vo Republika Makedonija [Vendimi pėr shėrndarjen e mjeteve pėr ndėrtimin e ujėsjellėsve dhe tė kanalizimeve fekale nė Republikėn e Maqedonisė], vitet 1997-2001 (Gazeta Zyrtare, Nr. 57/1997, Nr.41/1998, Nr51/1999, Nr.51/2000, Nr.40/2001). 51 Burimi: Fondi pėr Rrugė Nacionale dhe Rajonale, Odluka za paspredelba na sredstvata za izgradba na vodovodi i fekalni kanalizacii vo Republika Makedonija [Vendimi pėr shėrndarjen e mjeteve pėr ndėrtimin e ujėsjellėsve dhe tė kanalizimeve fekale nė Republikėn e Maqedonisė], vitet 1997-2001 (Sluzben Vesnik, Nr. 57/1997, Nr.57/1997, Nr.41/1998, Nr.51/2000, Nr.40/2001). [60 Denarė = 1] Fshati i Ali Ahmetit 26 juridik formal. Sipas njė fshatari shqiptar, nėse ndonjėri e thėrret policinė apo i drejtohet gjykatės, rezultati i kėsaj ėshtė njė komplikim edhe mė i madh. Niveli i lartė i centralizimit nė institucionet publike tė Maqedonisė bėn qė kėto institucione tė kenė vetėm marrėdhėnie tė dobėta me pjesėt rurale. Rezultat i kėsaj ėshtė mugesa befasuese e informatave pėr dinamikat mė tė rėndėsishme nė shoqėrinė maqedonase. Aktivitetet tė cilat janė mė tė rėndėsishmet pėr bashkėsinė ruale (bujqėsia ekzistenciale, tregtia e imtė, emigrimi pėr punė) as nuk i nėnshtrohen autoritetit tė shtetit dhe as qė paraqesin pėrfitim nga burimet publike. Kėto zhvillohen nė njė ambient qė pėr autoritetet maqedonase nė masė tė madhe ėshtė i padukshėm. E njėjta dinamikė vlen pėrgjithėsisht edhe pėr sektorin e ri privat nė qytetin e Kėrēovės. Bie fjala, dega rajonale pėr Kėrēovė e Ministrisė sė Ekononisės nuk ishte nė gjendje qė tė sigurojė njė listė tė ndėrmarjeve privatė nė Kėrēovė apo qė ti identifikojė mė tė rėndėsishmet. Shtatė punėtorė (apo sado qė punojnė aty) nuk kanė asnjė kompjuter e tė mos flasim pėr ndonjė bazė tė tė dhėnave. Regjistri Qendror, njė nga pasardhėsit e ish-zyrės sė pagesave, i merr tė dhėnat nga secila ndėrmarrje, por kėto i dėrgon nė Shkup pėr pėrpunim. Ato tė dhėna mund tė shikohen vetėm pėrballė njė pagese prej 5 eurosh pėr njėsi tė tė dhėnave dhe pas lejes zyrtare tė drejtorit. Kurrfarė tė dhėnash nuk procedohen apo dėrgohen serish nė Kėrēovė. Si rezultat i kėsaj nuk ekziston asnjė bazė rudimentare pėr formulimin e politikės ekonomike komunale. Legjitimiteti i cilitdo shteti nė radhė tė parė mbėshtetet nė aftėsinė e tij pėr tė ushtruar shėrbime praktike ndaj qytetarėve tė vet. Pėr kėtė arsye nuk ėshtė pėr tu befasuar kur e shohim shtetin e Maqedonisė duke hyrė nė krizėn e legjitimitetit, krizė kjo qė kuptohet se ėshtė mė akute brenda bashkėsisė shqiptare. Ndėr shqiptarė ekziston njė perceptim shumė i dukshėm dhe nė masė tė madhe edhe i arsyeshėm, pėr praninė e largėt dhe tė huaj tė shtetit, pa ndonjė pėrfitim tė mirėfilltė qė ky mund tė ofrojė nė lėmitė e rėndėsishme pėr shqiptarė. Duke parė rajonin e Kėrēovės ėshtė e dukshme se ky deficit demokratik nuk ėshtė njė problem abstrakt, por njė ēėshtje shumė personale lidhur me atėe se si janė tė organizuara institucionet publike dhe si shpėrndahen resurset publike. Sfida kryesore nė tejkalimin e ndarjeve politike ėshtė riformėsimi i shtetit tė Maqedonisė nė atė mėnyrė qė tė bėhet relevant nė vende si Zajasi, jo vetėm si njė forcė policore por edhe si faktor i zhvillimit social dhe ekonomik. Kjo ėshtė gjithashtu edhe kusht pėr ndėrrimin e kahjes sė rėnies sė ekonomisė sė Kėrēovės. VII. ZBATIMI I OHRIT NĖ KĖRĒOVĖ Rrėfimi i ekonomisė politike tė marrėdhėnieve etnike nė Kėrēovė pėrfshin implikime tė rėndėsishme pėr Maqedoninė pėrderisa pėrgatitet pėr zbatimin e Marrėveshjes sė Paqes (Marrėveshja e Ohrit). Nė Kėrēovė nuk ka shkatėrrime nga lufta tė cilat duhen rindėrtuar, nuk ka popullsi tė zhvendosur qė duhet rikthyer nė vendin e saj dhe nuk ka paramilitarė tė cilėt duhen ēarmatosur apo shpėrndarė. Gjuha shqiptare tanimė ėshtė nė pėrdorim nė shumė kontekste zyrtare, ndėrsa sistemi arsimor ėshtė dygjuhėsor. Zbatimi i Marrėveshjes sė Ohrit sigurisht se duhet tė jetė mė i lehtė kėtu se sa nė Tetovė apo nė fshatrat veriore tė prekura drejtėpėrsėdrejti nga luftimet. Megjithatė, edhe pėrkundėr kėsaj, as nė rajonin e Kėrēovės nuk janė tė vendosura nė vend mjetet pėr adresimin e tė metave tė numėruara nė kėtė raport. Fshati i Ali Ahmetit 27 Kjo nuk ėshtė ēėshtje e politikės simbolike, edhe pse simbolet kanė rol pėr tė luajtur. Kjo ėshtė ēėshtje e angazhimit nė problemet e vėshtira lidhur me atė se si do tė shpėrndahet pushteti politik dhe resurset publike nė vende si Zajasi, Drugova dhe Kėrēova. Dy zhvillime vijnė nė pah nė periudhėn pas-zgjedhore nė Maqedoni. E para, ėshtė imperativi i mbajtjes nėn kontroll tė shpenzimeve publike. Si rezultat i konfliktit tė vitit 2001, shpenzimet nė lėmin e mbrojtjes dhe tė sigurisė janė ngritur dukshėm mbi nivelin e vitit 2000, dhe sipas tė gjitha gjasave edhe pėr tė ardhmen e parashikueshme do tė mbesin tė tilla. Sipas FMN-sė kriza e sigurisė nė mėnyrė drastike ka ndyshuar sfidat fiskale afatmesme tė IRJM-sė. Jo vetėm se janė paraqitur kėrkesa tė reja pėr shpenzime, por po ashtu ka gjasa qė edhe nė afat tė mesėm tė paraqiten kėrkesa tė reja.52 Maqedonia ėshtė duke hyrė nė njė presion nė rritje nga ana e institucioneve ndėrkombėtare financiare pėr reduktim nė shpenzimet publike. Siē pohon FMN: Nė vitet qė vijnė, buxheti do tė ballafaqohet me dėmet fillestare nė pjesėn e tė hyrave dhe presionin pėr shpenzime nė disa lėmi prioritare. Personeli [i FMN-sė] ka inkurajuar autoritetet qė duke filluar nga viti 2003, nėse jo edhe mė herėt, tė aplikojnė masat permanente tė avansimit tė tė ardhurave Forcimi shtesė i menaxhimit dhe kontrollit tė tė ardhrave ėshtė poashtu prioritet.53 Opcionet pėr reformėn e qeverisjes lokale dhe decentralizimin fiskal janė tė kufizuara nga kėrkesat e pėrgjithshme qė cilido ndryshim duhet ti pėrmbajė, apo thėnė nė gjuhėn e institucioneve ndėrkombėtare financiare, ndryshimi duhet tė jetė neutral pėr sa u pėrket tė ardhurave.54 Kjo do tė thotė se krijimi i institucioneve tė reja tė shėrbimeve nga shteti duhet tė pėrcillet me ulje tė tė tjerave. Rishpėrndarja e burimeve tė pakta publike patjetėr se do tė gjenerojė fitues dhe humbės. Zhvillimi tjetėr ėshtė ndeshja e shpresave qė brenda udhėheqjes sė bashkėsisė shqiptare dhe tė asaj etnike maqedonase lidhur me ritmin e zbatimit tė Marrėveshjes sė Ohrit. Nė pritje tė zgjedhjeve tė paradokohshme nė tė cilat partia e Ahmetit morri pjesė, shqiptarėt e Maqedonisė shpresonin tė ndjenin ndikimin e marrėveshjes sė paqes nė jetėn e tyre. Ka shumė shpresa nė lidhje me ristrukturimin e bazės sė arkitekturės shtetėrore, forcimin e qeverisė lokale, investimet pėrmbajtėsore nė arsimimin nė gjuhėn shqipe dhe nė njė pranim tė shpejtė tė shqiptarėve nė punėt brenda sektorit publik. Edhe pse reformat si kjo janė nė tavolinė qė nga vitet 1990, shqiptarėt etnikė shpresojnė se tani procesi do tė rrjedh shumė mė shpejtė, pėr shkak tė hapava tė Marrėveshjes sė Ohrit si dhe premtimit nė tė se ndėrkombėtarėt, e nė veēanti Unioni Evropian, do tė ndėrmarrė njė rol aktiv nė sigurimin e implementimit.55 Nga ana tjetėr shumica e maqedonasve etnikė nė parim kurrė nuk e kanė kundėrshtuar nevojėn pėr reforma. Megjithatė, pėrballė sfondit tė krizės nė rritje tė punėsimit, veēanėrisht ndėr klasėn e mesme urbane me ndikim politik, ka gjasa qė tė kėrkojnė prej pėrfaqėsuesve politikė mbrojtjen e nivelit tė punėsimit tė tyre nė sektorin publik. Premtimi abstrakt pėr reformėn e qeverisjes lokale dhe atė tė administratės publike, mund tė arrijė nė pengesa serioze nė momentin e ndryshimit tė resurseve (dhe tė vendeve tė punės) nga institucionet qendrore nė Shkup dhe nga 52 IMF, Former Yugoslav Republic of Macedonia: selected issues and statistical appendix [IRJM: ēėshtje tė zgjedhura dhe aneks statistikor, Shkurt 2002, f.21. 53 IMF, Former Yugoslav Republic of Macedonia: Staff Report for the 2001 Article IV Consultation [IRJM: Raporti i personelit pėr Konsultimin mbi Artikullin IV], Shkurt, 2002, f.3. 54 IMF, Former Yugoslav Republic of Macedonia: local government financing and the reform of intergovernmental fiscal relations [IRJM: finansimi i qeverisė lokale dhe reformimi i marrėdhėnieve fiskale ndėrqeveritare], Maj 2002, f.11. 55 Marrėveshja e Ohrit parasheh: Palėt ftojnė bashkėsinė ndėrkomėbtare qė tė asistojė nė procesin e forcimit tė vetėqeverisjes lokale. Bashkėsia ndėrkombėtare duhet tė ndihmojė nė veēanti nė pėrgatitjen e amendamenteve ligjore nė lidhje me mekanizmat financiarė pėr forcimin e bazės financiare tė komunave dhe ndėrtimin e aftėsive menaxhuese financiare, dhe ndryshimit tė ligjit pėr kufijtė e komunave. Aneksi C, para.4. |
| Postuesi | Nyjet |
|---|---|
| dritoni | Postuar nė: 2012/8/6 7:44 |
Just can't stay away Anėtarsuar mė: 2008/2/9 Vjen nga: Replika: 121 |
Re: FSHATI I ALI AHMETIT - Nga agjencia pėr hulumtim ESI Fshati i Ali Ahmetit 28 qytetet e tjera tė mėdha maqedonase. Ėshtė relativisht lehtė tė pranohet kėrkesa formale qė gjuha shqipe tė pėrdoret nė institucionet publike, por ėshtė shumė mė e vėshtirė qė tė punėsuarit maqedonas tė lirojnė vendin pėr shqiptarėt, apo qė shtrirja e arsimit tė mesėm nė pjesėt shqiptare tė bierė si ēmim qė duhet paguar pėr kufizime nė lėmitė e tjera tė cilat nga ana e bashkėsisė maqedonase konsiderohen thelbėsore. Ka mundėsi tė parashikohet se ku mund tė paraqiten kėto dėme, duke menduar pėr atė se si do tė vihet nė jetė politika e zbatimit tė [Marrėveshjes sė] Ohrit, nė vende si Kėrēova. Duke lėnė anash pjesėt qė kanė tė bėjnė me indentitetin kulturor (ekspozimin e simboleve, mbrojtjen e diversitetit kulturor), janė tre elemente tė Marrėveshjes sė Ohrit tė cilat kanė ndikim mėse tė drejtpėrdrejtė nė jetėn e Kėrēovės: pėrfaqėsimi i barabartė nė administratėn publike; pėrdorimi i gjuhės shqipe nė marrėdhėniet me shtetin; dhe forcimi i qeverisjes lokale. Nė kėto tre lėmi, ėshtė bėrė pak pėrparim nė reformat fillestare legjislative dhe pjesa mė e vėshtirė mbetet akoma pėr tu kryer. A. Shqiptarėt si nėpunės pubikė Pėrveē dispozitave tė pėrgjithshme pėr ndalimin e diskriminimit dhe trajtimin e barabartė Marrėveshja e Ohrit parasheh gjithashtu se: Ligjet qė kanė tė bėjnė me administratėn publike do tė pėrfshijnė masa pėr tė siguruar pėrfaqėsimin e barabartė tė bashkėsive nė tė gjitha organet publike qendrore dhe lokale dhe nė tė gjitha nivelet e punėsimit brenda organeve tė tilla, duke respektuar nė tė njejtėn kohė rregullat lidhur me kompetencat dhe integritetin qė vlejnė pėr administratėn publike. Pėrfaqėsimi i barabartė ėshtė nocion deri diku i paqartė, pa implikime strikte matematikore pėr pėrfaqėsimin proporcional, por padyshim se ky prin nė drejtimin e duhur. Kjo pacaktueshmėri e termit e shton rrezikun pėr shpresa divergjente ndėr bashkėsitė e ndryshme. Nė Kėrēovė, nėse lėmė anash sektorin arsimor qė pėr arsye tė gjuhės tanimė ėshtė i balancuar, tani ka rreth 870 vende tė punės shtetėrore. Duke pasur parasysh rolin e tyre prej rreth 50 pėrqind tė popullsisė rajonale, shqiptarėt mund tė pretendojnė nė mėnyrė legjitime pėr rreth 400 vende. Kjo do tė ishte pėr rreth tre herė mė shumė se sa numri i vendeve tė cilat ata i kanė momentalisht. Duke pasur parasysh kufizimet nė financimin publik dhe kėrkesat e administratės efektive, rajoni i Kėrēovės nuk do tė mund tė arsyetojnė pėrfaqėsim tė barabartė pėrmes rekrutimit shtesė tė shqiptarėve. Pėr tė mbajtur nivelin ekzistues tė punėsimit, qė qysh tani mund tė jetė tepėr i lartė, do tė kishte nevojė qė pėr njė tė tretėn tė reduktojė numrin e tė punėsuarve etnikė maqedonė pėr tė bėrė vend nė kėtė mėnyrė pėr po aq shqiptarė. Janė disa pengesa me gjasa tė larta pėr tu paraqitur. E para ka tė bėjė me numrin e shqiptarėve qė janė tė aftė pėr tė zėnė vend nė administratė publike, duke pasur parasysh kėrkesat e Marėveshjes sė Ohrit pėr respektimin e rregullave pėr kompetencėn qė qeverisin administratėn publike.56 Nė Zajas dhe Oslomej vetėm tre pėrqind (diku rreth 530 individė) tė popullsisė kanė arsim tė mesėm apo tė lartė, qė ėshtė pothuajse e njejtė me numrin e shqiptarėve tė cilat tanimė janė tė punėsuar nė sektorin publik dhe atė kryesisht si mėsues. Pėrveē kėsaj ėshtė poashtu e mundur qė njė numri i shqiptarėve tė tillė tė punojnė jashtė vendit. Siē vihet re nė Raportin pėr Zhvillimin Njerėzor tė UNDP, po qe se nė administratė publike do tė punėsoheshin tė gjithė shqiptarėt me arsim tė lartė, struktura aktuale e punėsimitt sipas kritetit etnik nuk do tė 56 Para. 4.2. Fshati i Ali Ahmetit 29 ndyshohej nė mėnyrė dramatike. Pėrfaqėsimi shqiptar do tė ngritej nga 10.2 nė vetėm 10.7 pėrqind.57 E dyta, nė ambientin aktual tė papunėsisė spirale, ēfarėdo largimi masiv i maqedonasve nė favor tė shqiptarėve do tė kishte gjasa qė tė nxisė konfrontim politik. Realisht, korrigjimi i mosbalancit tė pėrfaqėsimit nė administratė publike duhet tė zhvillohet pėrmes reduktimit tė natyrshėm tė tė punėsuarve maqedonas dhe njė programi tė diskriminimit pozitiv nė favor tė shqiptarėve nė rekrutimin pėr sektorin publik gjatė viteve tė tėra. Kjo duhet tė bėhet paralelisht me mundėsi tė pėrmirėsuara pėr shkollim tė lartė dhe trajnim profesional pėr bashkėsinė shqiptare. Me fjalė tė tjera, ka gjasa qė do tė nevojitet njė gjeneratė e tėrė para se tė arrihet njė pėrfaqėsim adekuat. Liderėt etnikė shqiptarė duhet tė menaxhojnė shpresat e elektoratit tė padurueshėm, duke i bindur ata nė nevojėn e angazhimit pėr qėllimet e tyre pėrmes masave gjatė viteve tė ardhshme, gjatė sė cilės kohė administrata do tė vazhdojė tė jetė e dominuar nga maqedonėt etnikė. Nė anėn tjetėr, politikanėt maqedonas kanė njė punė po aq tė vėshtirė, qė nė njė ambient ku 48,3 pėrqind e njerėzve nėn moshėn 30 vjeēarė kurrė nuk kanė qenė tė punėsuar dhe ku numri i tė papunėve tė arsimuar ėshtė nė rritje58, tu shpjegojnė tė diplomuarve tė ardhshėm universitarė, se rekrutimi i ri pėr administratė publike nė tė ardhmen e afėrt dukshėm do ti favorizojė shqiptarėt. Tabela 13: Punėsimi i vlerėsuar nė administratėn publike nė Kėrēovė, Drugovė, Oslomej, Vraneshtinė dhe Zajas59 Institucioni Sektori Tė punėsuar Gjithsej Shqiptarė Kėrēovė Komuna Administrata lokale 45 5 Shkollat fillore Arsim 198 60 Shkollat e mesme Arsim 120 50 Qendra pėr punė sociale Asistencė sociale 16 3 Zjarrėfikėsit (Nė kuadėr tė Ministrisė sė Punėve tė Brendshme) Nuk dihet Nuk dihet Administrata Qendrore Degė tė ministrive, fonde qendrore, gjykata, zyra e prokurorit, qendra kulturore, bibloteka 180 15 Drugova Komuna Administrata lokale 5 - Shkollat Fillore Arsim 24 - Oslomej Komuna Administrata lokale 8 8 Shkollat Fillore Arsim 129 129 Vraneshtica Komuna Administrata lokale 5 - Shkollat Fillore Arsim 9 - Zajas Komuna Administrata lokale 7 7 Shkollat Fillore Arsim 135 135 Rajonale Qendra tregtare Spitali nė Kėrēovė dhe disa nga klinikat nė komunat e tjera 375 40 Ministria e Punėve tė Brendshme (Policia) Pėrfshirė stacionet policore nė komuna tė vogla 230 42 Gjithsej 1.486 494 57 UNDP Human Development Report [Raporti mbi Zhvillimin Njerėzor] 2001, f.39. 58 UNDP, Human Development Report [Raporti mbi Zhvillimin Njerėzor] 2001, f.25. 59 Burimi: ESI bazuar nė intervistat me kryetarėt e komunave, Fondin e Pensioneve, Zyrėn Statistikore. Fshati i Ali Ahmetit 30 B. Gjuha shqipe si gjuhė zyrtare Pėr tė njejtėn arsye dispozitat pėr pėrdorimin e gjuhės shqipe nė institucionet publike do tė kėrkojė shumė kohė pėr tu implementuar aty ku ka mė sė shumti peshė, pėrkatėsisht nė komunikimin e drejtpėrdrejtė ndėrmjet qytetarėve dhe shtetit. Marrėveshja e Ohrit parasheh se: cilido person qė jeton nė ndonjė njėsi tė vetėqeverisjes lokale nė tė cilėn sė paku 20 pėrqind tė popullsisė flet gjuhė zyrtare tjetėr nga gjuha maqedone, mund tė pėrdorė cilėndo gjuhė zyrtare pėr tė komunikuar me zyrėn rajonale tė qeverisė qendrore pėrgjegjėse pėr atė komunė; komuna e tillė do tė pėrgjigjet pėrveēse nė maqedonisht edhe nė atė gjuhė.60 Nė nivelin komunal cilado bashkėsi e cila pėrbėn 20 pėrqind tė popullsisė mund tė shėrbehet me gjuhen e vet nė punėt me administratėn. Marrėveshja gjithashtu pėrcakton fonde shtetėrore pėr arsimimin e lartė nė gjuhėn shqipe, diskriminim pozitiv nė favor tė regjistrimit tė pakicave nė universitetet shtetėrore, pėrkthime zyrtare tė dokumenteve tė pėrdorura nė procedurat gjyqėsore dhe dhėnjen e dokumenteve personale nė gjuhėn shqipe. Nė Kėrēovė nxėnėsit shqiptarė tanimė vijojnė shkollėn e mesme nė gjuhėn shqipe. Janė disa masa nė zbatim e sipėr qė promovojnė regjistrimin e pakicave nė universitete. Nė vitin 1995 ligji mbi vetėqeverisjen lokale pėrcaktonte pėrdorimin e gjuhes shqipe si gjuhė zyrtare nė komunat me 20 pėrqind shqiptarė, duke pėrfshirė kėtu edhe publikimin e dokumenteve zyrtare nė tė dy gjuhėt.61 Gazeta zyrtare nė Kėrēovė tanimė botohet nė tė dy gjuhėt edhe pse pėrkthimi ėshtė tejet i ngadalshėm.62 Megjithatė, nė praktikė shqiptarėt e Kėrēovės rrallėherė mund tė pėrdorin gjuhėn e tyre pėr komunikim me komunėn apo organet e tjera qendrore tė shtetit, pėr shkak se vetėm pak nga tė punėsuarit komunalė apo republikanė flasin shqip. Pavarėsisht nga sjelljet e zyrtarėve lokalė apo detyrimet e tyre ligjore ky problem nuk do tė zgjidhet pėrderisa shqiptarėt tė mos jenė tė pėrfaqėsuar nė mėnyrė pėrmbajtėsore nėpėr kėto organe. Prandaj, ēėshtja e gjuhės nė instancė tė fundit barazohet mė ēėshtjen e pėrfaqėsimit tė shqiptarėve nė administratėn publike. Sėrish, kjo nėnkupton se shqiptarėt kanė nevojė tė kenė durim nė realizimin e qėllimit tė tyre. C. Vetėqeverisja lokale Nėse kėto dy qėllime mund tė arrihen pėrmes masave rritėse gjatė viteve tė ardhshme, barra kryesore e shpresave do tė bierė nė decentralizimin e qeverisė pėr tė sjellė kėshtu rezultate tė hershme dhe tė dukshme. Marrėveshja e Ohrit pėrcakton njė program ambicioz legjislativ pėr reformėn e qeverisjes lokale. Ligji i pėrmirėsuar pėr Vetėqeverisjen Lokale duhet tė miratohet pėr tė ritheksuar pushtetet e zyrtarėve tė zgjedhur dhe pėr tė zgjeruar nė mėnyrė pėrmbajtėsore kompetencat e tyre Kompetencat e zgjeruara nė radhė tė parė do tė kenė tė bėjnė me lėmitė e shėrbimit publik, planifikimit urban dhe rural, mbrojtjen e ambientit, zhvillimin e ekonomisė lokale, kulturėn, financat lokale, arsimin, mirėqenien sociale dhe sigurimin shėndetėsor. 60 Marrėveshja e Pėrgjithshme pėr Paqe, Pjesa 6.5. 61 Ligji mbi Vetėqeverisjen Lokale, (Gazeta Zyrtare e Republikės sė Maqedonisė, No.52/1995). 62 Megjithatė, nė Kuvendin Komunal tė Kėrēovės nuk ka shėrbim tė pėrkthimit,ndėrsa sesionet zhvillohen vetėm nė gjuhėn maqedonase, gjė qė kohė mė pare ka nxitur bojkotim nga ana e dy pėrfaqėsuesve shqiptarė. Fshati i Ali Ahmetit 31 Kjo do tė pasohet nga njė ligj mbi financat lokale qė tė mundėsojė dhe krijojė njėsi pėrgjegjėse tė vetėqeverisjes lokale pėr mbledhjen e sasive pėrmbajtėsore tė tė hyrave tatimore.63 Njė ligj i ri pėr vetėqeverisjen lokale ėshtė miratuar mė 24 janar 2002 dhe ai pėrcakton qėllimet e devolucionit, duke pėrfshirė pėrgjegjėsi tė shtuara nė planifikimin urban dhe rural, zhvillimin ekonomik lokal, shėrbimet komunale, mirėqenien sociale dhe mbrojtjen e fėmijėve, arsimin dhe shėndetėsinė.64 Ligji i ri praktikisht ėshtė njė kornizė ligjore qė bėn mbarėshtrimin e parimeve themelore. Pėr ta plotėsuar kėtė me pėrmbajtje duhet tė ndryshohen dikund rreth 70 ligje individuale. Marrėveshja e Ohrit parasheh qė hapi i ardhshėm nė kėtė proces tė jetė regjistrimi i popullsisė, i paraparė pėr tu zhvilluar nėn mbikėqyrjen ndėrkombėtare deri nė fund tė vitit 2001. Ky regjistrim mė pas ėshtė shtyer pėr nėntor tė vitit 2002. Brenda vitit tė regjistrimit duhet tė ketė marrėveshje pėr rirregullimin e kufijve tė komunave, pėrmes njė procesi kėshilldhėnės qė do tė pėrfshijė autoritetet lokale dhe ato kombėtare dhe me pjesėmarrje ndėrkombėtare. Maqedonia do tė ketė mundėsinė e zgjedhjes ndėrmjet reduktimit tė 123 komunave ekzistuese duke u kthyer nė 34 siē ka qenė mė herėt, para vitit 1996 apo gjetjes sė ndonjė konfigurimi tė ri. Komunat e vogla siē janė ato tė rajonit tė Kėrēovės, pa bazė institucionale dhe me nga vetėm pesė deri nė dhjetė tė punėsuar, pėr momentin janė tė pajisuara dobėt pėr marrjen e funksioneve tė parapara nė ligjin e ri mbi vetėqevesijen lokale, e nė veēanti kur ėshtė nė pyetje arsimi, mirėqenia sociale dhe kujdesi shėndetėsor. Tani pėr tani, struktura rajonale e institucioneve qendrore tė Maqedonisė ėshtė ende e bazuar pėrreth 34 komunave.65 Gjashtėmbėdhjetė institucione qeveritare qendrore kanė zyrat e tyre nė qytetin e Kėrēovės. Mbėshtetja e devolucionit pėrreth kėtyre 34 komunave tė vjetra do tė bėnte qė disa nga resurset ekzistuese institucionale tė jenė tė disponueshme pėr konvertim nė organe mbikėqyrėse lokale. Ēfarėdo zgjidhje tjetėr do tė shtronte probleme shtesė tė natyrės sė ndėrtimit tė institucioneve. Komunat e reja do tė kenė nevojė pėr burime adekuate pėr pėrmbushjen e detyrave tė tyre, si dhe pėr njė nivel adekuat tė autonomisė lokale. Nė radhėn e organizatave ndėrkombėtare, FMN-ja ėshtė ajo qė mė sė shumti ka shprehur shqetėsime pėr implikimet e decentralizimit fiskal. Tė gjitha fazat e procesit tė buxhetit komunal (pėrfshirė pėrgatitjen e buxhetit, zbatimin, monitorimin dhe auditimin) kanė nevojė pėr pėrmirėsime shtesė. Pa reformė pėrmbajtėsore institucionale tė nivelit komunal (p.sh. krijimi i mekanizmave gjithėpėrfshirės dhe tė kohshėm tė raportimit pėr zbatimin e buxhetit dhe krijimin e auditimit tė brendshėm) si dhe tė ndėrtimit tė kapaciteteve njerėzore (p.sh. trajnimi i zyrtarėve financierė komunalė), decentralizimi fiskal ėshtė i gjykuar pėr dėshtim.66 Ska dyshim se procesi i devoluimit do tė hasė nė rezistencė nga ana e atyre qė janė tė interesuar pėr ruajtjen e aranzhmaneve ekzistuese. Mund tė pritet qė administrata qendrore nė Shkup tė luftojė kundėr humbjes sė personelit dhe tė resurseve vetake. Nė njė dokument strategjik pėr reformėn e qeverisjes lokale nė vitin 1999, Ministria maqedonase e Vetėqeverisjes Lokale 63 Aneksi B, pjesa 2. 64 Ligji mbi Vetėqeverisjen Lokale, 24 janar, 2002, Neni 22. 65 Kėto 16 institucione tė qeverisė qendrore pėrfshijnė Ministrinė e Financave dhe Zyrėn e tė Hyrave Publike, Ministrinė e Ekonomisė, Ministrinė pėr Urbanizėm, Ministrinė e Bujqėsisė dhe Pylltarisė, Ministrinė e Drejtėsisė, Ministrinė e Punėve tė Brendshme, Ministrinė e Mbrojtjes, Ministrinė e Punės dhe tė Ēėshtjeve Sociale, Ministrinė e Arsimit, Fondin Pensional, Fondin Shėndetėsor, Zyrėn e Punėsimit dhe trashėgimtarėt e Zyrės sė Pagesave siē janė Thesari dhe Regjistri Qendror. 66 FMN, Former Yugoslav Republic of Macedonia: Local Government Financing and the Reform of Intergovernmental Fiscal Relations [IRJM: finansimi i qeverisė lokale dhe reformimi i marrėdhėnieve fiskale ndėrqeveritare], Maj 2002, f.9. Fshati i Ali Ahmetit 32 identifikonte rezistencėn burokratike si njė ndėr burimet potenciale nė zbatimin e reformave.67 Momentalisht administrata qendrore dhe fondet e sigurimit social punėsojnė 98.5 pėrqind tė tėrė numrit tė tė punėsuarve qeveritarė, duke lėnė kėshtu 1.441 tė shpėrndarė ndėr 123 komunat.68Pėr momentin shpėrndarja e pushtetit ėshtė qartazi nė favor tė institucioneve qendrore. Pėr njė decentralizim tė qeverisė ekzistojnė njė numėr i kushteve thelbėsore: nivelet mė tė ulėta tė qeverisė duhet tė kenė kompetenca tė mjaftueshme pėr punėt e tyre; ato duhet tė kenė burime financiare tė mjaftueshme pėr pėrmbushjen e pėrgjegjėsive tė tyre; ato duhet tė zhvillojnė kapacitetin e tyre administrativ pėr ushtrimin e kėtyre funksioneve; dhe duhet tė ketė njė mekanizėm tė pėrshtatshėm tė pėrgjegjshmėrisė sė tyre.69 Mė e rėndėsishmja ėshtė se duhet qė tė ketė njė mobilizim tė gjėrė politik dhe njė presion tė qėndrueshėm nga poshtė, edhe prej autoriteteve komunale edhe prej vetė qytetarėve, me qėllim tė arritjes sė njė orientimi tė dukshėm tė resurseve nga qeveria qendrore. Siē kanė kuptuar me tė drejtė Etėrit Themelues tė Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės,70 kompetencat e ndara nėnkuptojnė kundėrthėnie tė pėrhershme. Ėshtė pjesė e domosdoshme e procesit qė komunat maqedonase tė luftojnė me qendren lidhur me burimet dhe influencėn, dhe qė nga kjo betejė tė paraqiten organizime tė reja politike. Megjithatė, ėshtė shumė me rėndėsi qė ky konflikt tė mos perceptohet nė kontekst tė pastėr etnik, por qė komunat etnike maqedonase tė angazhohen aktivisht nė debat. Formimi i njė aleance tė interesave tė ndryshme politike nė nivelin lokal mė sė miri do tė ishte mėnyra mė e mirė pėr tė nxitur reformat konstruktive qė forcojnė kapacitetin e shtetit nė nivelin lokal. Pėr tė nxitur paraqitjen njė aleance tė tillė, qeveria e re mund tė ketė nevojė pėr rivlerėsim tė strukturave ekzistuese. Institucioni qeveritar qė koordinon procesin e devolucionit, i themeluar nė janar tė vitit 2002, pėrshin 14 anėtarė, kryesisht nga institucionet qendrore qeveritare. Vetėm njė anėtar i ZELS, shoqatės sė komunave, nė cilėsi tė anėtarit tė jashtėm ėshtė i pėrfshirė nė proces.71 Pėr arritjen e rezultatėve tė vėrteta, duhet qė tė ketė zė shumė mė tė lartė tė pėrfaqėsuesve tė bashkėsive tė ndryshme etnike. Si dizajnimi ashtu edhe zbatimi i procesit tė devoluimit sipas tė gjitha gjasave do tė jenė tė vėshtirė dhe do tė marrin kohė. Nėse kjo nuk bėhet nė mėnyrė energjike, ka gjasa qė e njejta tė bierė nė kurthėn e reformave tė viti 1995-6, duke krijuar struktura tė reja komunale por pa e bėrė bartjen e resurseve dhe tė kompetencave tė vėrteta dhe, nė instancė tė fundit, duke e dobėsuar nė vend qė tė forcojė legjitimitetin e shtetin nė nivelin lokal. Qeveria e re duhet tė pranojė devolucionin si njė mjet pėr tė ndihmuar shtetin e Maqedonisė nė tejkalimin e krizės aktuale tė legjitimitetit, duke lėzivur mė afėr njerėzve nė vendet si Zajasi dhe Oslomeji. Menaxhimi i shpresave lidhur me ritmin e ndryshimeve edhe nė kėtė rast do tė jetė kritik. FMN rekomandon njė qasje nė faza ndaj devolucionit, duke filluar nga bartja e funksioneve mė sė paku tė ndėrlikuara (faza zero), mandej nė bartjen e pronės (faza 1), bartjen e kompetencave vendimmarrėse (faza 2) dhe pėrfundimisht njė shtim tė pėrgjegjėsive fiskale (faza 3). Njė vlerėsim i paradokohshėm i FMN-sė pėrfundon me: Nuk do tė ishte pėr tu befasuar qė nė 67 Ministria e Vetėqeverisjes Lokale, Strategjia pėr reformėn e sistemit tė vetėqeverisjes lokale nė Republikėn e Maqedonisė, Nėntor 1999, f.18-19. 68 Zyra Statistikore e Republikės sė Maqedonisė, Vjetari statistikor i Republikės sė Maqedonisė 2001, Shkup 2001, f.341. 69 James Manor, The Political Economy of Decentralization (World Bank, Washington: 1999). 70 Shih nė veēanti James Madison, The Federalist Papers. 71 Ministria e Vetėqeverisjes, Vendimi pėr krijimin e Organit Bashkėrenditės pėr planifikim, monitorim, menaxhim dhe bashkėrenditje tė reformės nė sistemin e vetėqeverisjes, Shkup, 22 janar, 2002. Fshati i Ali Ahmetit 33 shumė sektore do tė nevojiten 5 vite, nėse jo edhe mė shumė, pėr pėrmbushjen e Fazės Zero72 Megjithatė, kėto shqetėsime praktike e tė arsyeshme, nuk guxojnė tė shėrbejnė si arsyetim pėr shtyrje. Imperativi politik ėshtė pėr njė veprim tė hershėm. Sado qė tė zgjatė procesi, duhet tė shihet se i njejti fillon menjėherė. D. Pėrfundimet: pėrtej politikės sė shumės zero? Ishte njė arritje tejet impresionuese pėr menaxhimin ndėrkombėtar tė konflikteve sjellja e protagonistėve kryesorė nga fushėbetejat e Maqedonisė veriore e perėndimore nė tavolinėn e bisedimeve. Peshė tė njejtė kanė pasur edhe demobilizimi i UĒK-sė, kthimi i personave tė zhvendosur dhe miratimi i disa reformave kushtetuese dhe legjislative. Mbajtja e zgjedhjeve nė shtator 2002 pa ndonjė incident tė madh dhe sikur tė mos kishte pasur luftime vetėm njė vit mė herėt, ka hapur rrugėn pėr ndryshime politike brenda rendit kushtetues. Nė kėtė mėnyrė Maqedonia ka lėvizur nga ankthi i njė lufte tė re Ballkanike dhe ėshtė zhvendosur nga lajmet e mediave kryesore ndėrkombėtare. Ėshtė joshės mendimi se pjesa mė e vėshtirė e vendosjes sė paqes sė qėndrueshme nė Maqedoni tanimė ėshtė kryer. Megjithatė, analiza nė kėtė raport sugjeron tė kundėrtėn. Gjatė periudhave qė vijnė, si elita politike maqedonase ashtu edhe bashkėsia ndėrkombėtare duhet tė merren me njė varg ēėshtjesh tė ndjeshme. Ēfarėdo strategji e besueshme duhet tė niset nga pranimi se shkaqet e thella tė pasigurisė (kolapsi i shoqėrisė industriale nė Maqedoni, dobėsitė e sektorit tė ri privat, mungesa e shtetit pėrgjegjės nė shumė pjesė tė vendit) mbesin mė akute se kurrė mė parė. Kur kolapsi ekonomik gėrshėtohet me mobilizimin etnik atėherė kjo krijon njė kombinim tejet eksploziv. Mė 2001, nė agun e konfliktit, Freedom House pėrshkruante Maqedoninė si njė vend nė tranzicion, por qė nuk ėshtė plotėsisht i sigurtė pėr destinacionin e vet.73 Pika pėrfundimtare e tranzicionit nė Maqedoni mund tė jetė gjendja nė tė cilėn tė rinjtė e tė dy grupeve etnike pėrballen me zgjedhjen ndėrmjet emigrimit apo qėndrimit nė betejėn pėr disa tė mira, siē ėshtė punėsimi nė sektorin publik cili akoma gjendet nėn dispozicion tė shtetit. Sa mė shumė shqiptarė etnikė tė fitojnė shkollim tė mesėm dhe universitar, aq mė tepėr do tė vije duke u shtuar presioni. Vetėm njė rritje pėrmbajtėsore nė sektorin e ri privat apo njė emigrim i gjėrė mund tė ndihmojė nė lehtėsimin e kėtyre presioneve. Implikimet e rrėfimit tė Kėrēovės dhe tė paraleleve qė ka ky rrėfim brenda Maqedonisė akoma mbeten pėr tu kuptuar ndėr qarqet e vendit dhe ato ndėrkombėtare qė merren me formulimin e politikės. Politika ekonomike nė Maqedoni deri me tani ka injoruar problemin e gjeneruar nga shpėrndarja e pabarabartė e burimeve publike dhe problemet (dhe mundėsitė) unike tė bashkėsisė shqiptare dhe tė sektorit privat. Organizatat ndėrkombėtare gjatė viteve 1990 kanė preferuar qė tė pohojnė se tranzicioni social dhe ekonomik nė Maqedoni pėrparonte mirė, edhe pse pėrkundėr funksionimit tė fuqishėm politik, pėrmirėsimi i rezultateve dhe punėsimi janė matėrializuar ngadalė.74 72 IMF, Local Government Financing and the Reform of Intergovernmental Fiscal Relations [Finansimi i qeverisė lokale dhe reformimi i marrėdhėnieve fiskale ndėrqeveritare], f.16. 73 Freedom House, p. 425. Po kėtu pohohet gjithashtu se pėrkundėr pakėnaqėsisė sė disa bashkėsive nė lidhje me implementimin e tė drejtave tė tyre, Maqedonia akoma mbetet shoqėria mė tolerante nė Ballkan. 74 World Bank (Banka Botėrore), Enhancing growth [Pėrmirėsimi i rritjes ekonomike], 1998, f.vi. Fshati i Ali Ahmetit 34 Ekziston njė numėr i parakushteve qė duhet plotėsuar para se qeveria e re, me pėrkrahje ndėrkombėtare tė mund tė fillojė zhvillimin e njė strategjie tė besueshme zhvillimore. E para ėshtė qė shteti i Maqedonisė ka nevojė tė tejkalojė deficitin e tij evident nė informata lidhur me atė qė ėshtė duke ndodhur nė ekonominė e vėrtetė, e veēanėrisht nė pjesėt shqiptare. Siē vė nė pah UNDP: Mungesa e regjistrimeve tė sakta statistikore (gjegjėsisht tė regjistrimeve tė njohura dhe tė pranuara nga tė gjithė) qė do tė reflektonin dimenzionet e vėrteta tė gjendjes aktuale, shton vaj nė zjarrin e pasigurisė ekzistuese. Kjo veēanėrisht ka tė bėjė me tė dhėnat ndėretnike nė lėminė e shėndetėsisė, mirėqenies sociale, punėsimit dhe strukturės sė administratės shtetėrore, si dhe mungesės sė tė dhėnave lidhur me tė ardhurat pėr kokė banori nėpėr komuna.75 Ky lloj i njohurisė ėshtė thelbėsor pėr kuptimin dhe adresimin e problemeve tė ekonomisė politike. Problemet e tilla nuk mund tė adresohen si duhet pėrderisa nuk bėhen tė dukshme. Regjistrimi i paraparė pėr nėntor 2002 ėshtė hapi i parė nė drejtim tė formėsimit tė shoqėrisė maqedonase, por sfida kryesore qėndron nė riorientimin e institucioneve publike tė Maqedonisė ashtu qė tė mund tė jenė mė afėr popullit dhe qė tė jenė mė pėrgjegjėse para tij. Krijimi i njė pėrshtypjeje tė saktė pėr atė se si shpėrndahen resurset publike nė Maqedoni paraqet hapin e pare nė drejtim tė pranimit tė hapur tė historisė sė pėrjashtimit tė bashkėsisė shqiptare. Pėr kėtė do tė nevojitet guxim politik, nė njė shoqėri ku shumica e maqedonasve etnikė (edhe pse vetėm 11 pėrqind tė shqiptarėve) besojnė se tė gjithė kanė tė drejta tė barabarta.76 Njė pamje e saktė e realiteteve dhe tendencave ekonomike gjithashtu do tė ndihmonte nė identifikimin e mundėsive tė reja pėr gjenerimin e kapitalit investues dhe tė rritjes sė sektorit privat nė pjesė tė ndryshme tė vendit. Qeveria maqedonase ka interes ekonomik vital pėr tė mėsuar mė shumė nga diaspora dhe pėr tu angazhuar ne diskutime serioze lidhur me trasimin e shtegut tė zhvillimit ekonomik. Kjo do tė mund tė bėhej nė formė tė ftesave pėr bashkėfinancime tė projekteve pėr infrastrukturėn e vendeve si Zajasi dhe Oslomeji, qė drejtpėrdrejti do tė pėrmirėsonte kushtet pėr rritjen e sektorit publik nė mbarė rajonin e Kėrēovės. Kushti i dytė ėshtė qė liderėt e shqiptarėve tė pranojnė pėrmasat dhe ndėrlikueshmėrinė e sfidave qė qėndrojnė pėrballė. Ata duhet tė pranojnė se riformėsimi i shtetit tė Maqedonisė duhet tė bėhet nė mėnyrė graduale. Ekziston njė pikė rreziku jo larg prej zbatimit tė [Marrėveshjes] Ohrit, kur zhgėnjimet e para e tė pashmangshme tė paraqiten nė lidhje me shpejtėsinė e ndryshimeve institucionale. Liderėt e shqiptarėve etnikė duhet ti rezistojnė nxitjes pėr tu tėrhequr nga gara politike dhe pėr tiu rrekur mjeteve jashtėkushtetuese. Nė tė njejtėn kohė, qeveria e re maqedonase duhet tė pėrkujdeset qė procesi i ndryshimit tė fillohet menjėherė dhe qė nė terren tė arrihen rezultate konkrete, pėr tė ruajtjur kėshtu efektin e arritur nga Marrėveshja e Ohrit. Njė rrezik i veēantė qėndron nė faktin se premtimi i forcimit tė qeverisė lokale do rrėshqasė pėrballė sfidave politike dhe teknike qė pasojnė. Bashkėpunimi ndėretnik efektiv ndėrmjet autoriteteve lokale do tė jetė thelbėsor pėr tė shtyrė kėtė proces pėrpara. Kushti i tretė ka tė bėjė me Bashkimin Evropian. Pėr politikėn e saj unike tė jashtme dhe tė sigurisė Maqedonia nuk paraqet vetėm njė problem mė shumė. Javier Solana, Chris Patten, George Robertson dhe tė gjitha resurset dhe kredibiliteti i institucioneve qė ata pėrfaqėsojnė (Pėrfaqėsuesi i lartė pėr Politikė tė Jashtme dhe tė Sigurisė, Komisioni Evropian, NATO) janė angazhuar nė vėnien nėn kontrollė tė krizės sė vitit tė kaluar. Qė nga atėherė Maqedonia ėshtė bėrė model se si mund tė funksionojė nė tė ardhmen ndėrhyrja multilatėrale e udhėhequr nga Bashkimi Evropian. 75 UNDP, Human Development Report [Raporti mbi Zhvillimin Njerėzor], f.92. 76 Ibid., f.89. Fshati i Ali Ahmetit 35 Flamuri i Bashkimit Evropian tani ėshtė nė qendėr tė procesit paqėsor nė Maqedoni. Pėr momentin ai ėshtė duke valuar lart. Kjo do tė thotė se edhe zėri i Evropės ėshtė tejet i lartė. Nė rast se politika e jashtme evropiane nuk mund tė arrijė sukses nė procesin paqėsor nė Maqedoni, nė vetė kufirin e Bashkimit Evropian, vėshtirė se mund tė pritet qė kjo tė ketė sukses nė pjesėt shumė mė larg prej interesave vetanake. Rreziku kryesor i zbatimit tė Ohrit ėshtė tendenca qė nė njė ambient tė resurseve publike nė rėnie tė reduktojė serinė e lojėrave pėr fitore a humbje ndėrmjet bashkėsive etnike maqedonase dhe shqiptare. Vetėm njė pėrkushtim serioz i Bashkimit Evropian mund tė thyejė kėtė dinamikė duke krijuar pėr tė dy bashkėsitė mundėsi tė barabarta tė pjesėmarrjes nė procesin e ekuilibruar tė zhvillimit. Aktualisht mjetet e disponueshme tė bashkėsisė ndėrkombėtare nė Maqedoni (diplomacia, rindėrtimi, pėrkrahjet buxhetore dhe tė balancimit tė pagesave) janė tė dizenjuara nė mėnyrė qė tė merren me ndėrprerjen e konfliktit nė vend sesa me shkaqet strukturale tė tij. Nėse flamuri i Bashkimit Evropian ėshtė mbjellur nė marrėveshjen e paqes dhe tavolinat diplomatike nė Shkup, pse tė mos mbillet i njejti edhe nė vendndėrtime dhe projekte tė infrastruktures nė Zajas, apo nė programet e konvertimit industrial nė Kėrēovė? Bashkimi Evropian dhe shtetet anėtare tė tij kanė pėrvojė tė madhe nė tejkalimin e problemeve tė rėnies industriale dhe tė zhvillimit tė ulėt rural, probleme kėto me tė cilat tani pėrballet Maqedonia. Brenda vetė Bashkimit Evropian qėllimet e bashkimit ekonomik dhe social (zhvillimi i shpejtuar nė pjesėt e prapambetura) janė arritur pėrmes mobilizimit masiv tė burimeve nė formėn e fondeve strukturale dhe bashkimeve, bazuar nė parimet e bashkėfinancimit, strategjive tė besueshme pėr zhvillimin lokal dhe partneritetit me autoritetet lokale. Tani mjetet e tilla nuk pėrdoren nė Ballkanin perėndimor, edhe pse ato sė shpejti do tė bėhen tė disponueshme pėr njė numėr tė shteteve tė reja. Njė lėmi tjetėr kyēe nė pėrfshirjen e Bashkimit Evropian ėshtė zhvillimi i njė politike tė besueshme tė migrimit pėr punė nga Maqedonia. Pėr tė ardhmen e parashikueshme, problemi i papunėsisė ndėr tė rinjtė nė vende si Kėrēova nuk do tė mund tė zgjidhet pa vazhdim tė migrimit. Kuptimi i migrimit jo si njė problem qė duhet shtypur, por si njė mjet pėr lehtėsimin e presioneve ndaj ekonomisė lokale dhe si gjenerues i burimeve tė reja tė kapitalit investues, duhet tė jetė pjesė e evropianizimit dhe stratėgjisė zhvillimore nė Maqedoni. Bashkimi Evropian pėrballet me vendim thelbėsor strategjik nė Evropėn juglindore: tė vazhdojė tė ballafaqohet me pasojat e zhvillimit tė ulėt qė lajmėrohet nė formėn e konflikteve fillestare dhe qė asnjėherė nuk mund tė zgjidhet plotėsisht; apo tė ndėrmarrė njė pėrkushtim serioz pėr tė nxjerrė Maqedoninė dhe Ballkanin perėndimor nga kurth zhvillimor, duke u marrė nė kėtė mėnyrė me vetė shkaqet e josabilitetit nė rrėnjė. Fshati i Ali Ahmetit 36 Pėr ESI ESI ėshtė institut i pavarur joprofitabil, politik dhe hulumtues me qendėr nė Berlin dhe me zyra rajonale nė Sarajevė, Prishtinė dhe Shkup. Ėshtė themeluar mė 1999 si pranim i nevojės pėr politikė tė thellė analitike nė lidhje me Evropėn juglindore. ESI ka pėrgatitur njė varg tė raporteve dhe tė punimeve tė cilėt janė tė disponueshėm gratis nė faqen tonė tė internetit (www.esiweb.org). Pėrveq Kryesuesit tė Bordit Ekzekutiv, Gerald Knaus (njėkohėsisht edhe Drejtor i Njėsi pėr Mėsimet e Nxjerra dhe pėr Analiza nė Kosovė), dhe Redaktorit Kryesor, Marcus Cox (njėkohėsisht edhe drejtor i projektit tė ESI pėr Bosnjė), ESI ka edhe stafin kryesor si vijon: Kristof Bender (analist i lartė pėr Maqedoni dhe Serbi Mal i Zi), Eggert Hardten (analist pėr Bosnje dhe Kosovė), Verena Knaus (analist i anazhuar nga shtylla e EU-sė nė Kosovė, pėr Njėsinė pėr Mėsimet e Nxjerra dhe pėr Analiza), Felix Martin (analist pėr Bosnje), Marcus Brand (analist pėr Kosovė) dhe Ulrike Grieshofer (udhėheqės i zyrės nė Berlin). Mė 2002 ESI ka pranuar pėrkrahje nga Fondi Gjerman i Marshall-it i SHBA-ve, Qeveria e Suedisė, Qeveria e Zvicrės, Departamenti pėr Zhvillim Ndėrkombėtar i Mbretėrisė sė Bashkuar, Fondacioni Korber, Qeveria Britanike dhe Shtylla e Unionin Evropian tė UNMIK-ut. Pėr mė shumė informata vizitoni faqen tonė nė internet, apo kontaktoni: Gerald Knaus, esiweb@t-online.de. Pėr KIPRED Misioni i Institutit Kosovar pėr Hulumtime dhe Zhvillime Politike ėshtė qė tė pėrforcojė dhe promovojė demokracinė dhe vlerat demokratike nė Kosovė. KIPRED synon tė ofrojė hulumtime tė pavarura dhe tė paanshme tė dobishme pėr krijuesit e politikave. Poashtu synohet ofrimi i ekspertiza tė formave tė ndryshme nga ato akademike nė sygjerime politike praktike. KIPRED nė ēdo kohė, pėrmes njė numri tė hulumtuesėve dhe asistentėve tė hulumtimit drejton projekte politike tė hulumtimit. Kėshilli Profesional e luan rolin e njė bordi redaktues i cili edhe kryen edhe hulumtime ekipore. KIPRED fokusohet, por nuk kufizohet nė kėto fusha: zhvillimi i partive politike, administrata publike dhe qeverisja lokale, ēėshtjet publike, marrėdhėniet ndėretnike dhe bashkėpunimi regjional. KIPRED prodhon tri lloje tė punimeve: reagime profesionale, analiza/raporte politike dhe punime akademike. KIPRED gjithashtu pėrkthen analiza nga jashtė pėr lexuesit nė gjuhė shqipe. Shtylla e trajnimit i dedikohet zhvillimit profesional tė politikanėve dhe aktivistėve politik. Nė bashkėpunim me fondacionin suedez Olof Palme International Center ėshtė organizuar njė seri e trajnimeve. Njė nga projektet kryesore tė institutit ėshtė Internet Akademia pėr Demokraci. E krijuar nga shkencėtarė dhe trajnues politik suedez, Akademia ofron module interaktive tė mėsimit duke mbuluar kėto lėmi: demokracinė dhe ideologjitė, organizimin dhe strukturat e partive politike, fushatat zgjedhore dhe etikėn nė politikė. |
| Threaded | Te rejat para | Tema e kaluar | Tema e ardhėshme | |
| Regjistrohu qė tė postosh |
